Có, nhưng chỉ khi hệ của bạn là loại hybrid có cổng dự phòng, và chỉ những mạch điện được thợ đấu vào cổng đó mới còn điện; công suất chạy cùng lúc bị giới hạn bởi inverter và pin, và lúc chuyển từ lưới sang pin có thể chớp tắt một chút. Hệ hoà lưới không pin thì tự tắt khi lưới mất điện, kể cả giữa trưa nắng; lắp thêm pin mà không đấu lại mạch dự phòng thì nhà vẫn tối.
Chị Thảo có một homestay sáu phòng ở phường Lâm Viên, Đà Lạt (Lâm Đồng). Mỗi tháng khu chị bị cắt điện theo lịch sửa lưới một hai lần, có lần cả ngày. Chị đã lắp hệ hybrid 8 kW kèm pin 15 kWh, nghĩ rằng mất điện là khách không hay biết gì. Lần cắt điện đầu tiên, đèn hành lang sáng, nhưng máy bơm nước lên bồn không chạy, bình nóng lạnh trong phòng tắt, và khách phòng ba vẫn gọi xuống hỏi sao không có nước nóng. Chuyện này không do pin yếu, mà do mạch dự phòng được đấu thế nào.
Vì sao hệ hoà lưới tắt khi mất điện, còn hệ hybrid thì không
Khi điện lưới mất, thợ điện lực có thể đang sửa đường dây ngoài kia. Nếu inverter trong nhà vẫn đẩy điện ra lưới, đường dây tưởng đã cắt lại có điện, rất nguy hiểm cho người đang làm. Vì vậy mọi inverter hoà lưới đều được thiết kế tự ngắt khi phát hiện lưới mất, gọi là chống tách đảo. Chức năng này bắt buộc, không ai được tắt đi.
Inverter hybrid giải quyết bằng cách tách riêng một nhánh trong nhà. Khi lưới mất, nó ngắt kết nối với lưới, rồi dùng pin và tấm pin để cấp điện cho riêng nhánh đó, gọi là cổng dự phòng hay cổng tải ưu tiên. Phần còn lại của nhà vẫn tối như hàng xóm. Nhánh dự phòng to hay nhỏ, gồm ổ cắm nào, đèn nào, là do thợ đấu lúc lắp, không phải tự có.
Ban ngày khi mất điện, hệ hybrid có cổng dự phòng còn dùng được cả điện tấm pin đang làm ra để chạy tải và nạp pin. Nhưng nếu pin đã cạn và trời tối, nhánh dự phòng cũng tắt. Một số hệ còn cần pin còn chút điện thì mới khởi động lại được vào sáng hôm sau, nên để pin cạn hẳn trong một đợt mất điện dài là điều nên tránh.
Chọn đồ nào vào nhánh dự phòng: ví dụ cho homestay
Inverter chị Thảo cho phép cổng dự phòng chạy liên tục khoảng 6 kW (ví dụ giả định; xem thông số inverter nhà bạn). Không thể cho cả homestay vào nhánh này, nên phải chọn:
| Đồ điện | Có nên vào nhánh dự phòng | Lý do |
|---|---|---|
| Đèn hành lang, cầu thang, lối thoát | Có | An toàn cho khách đi lại ban đêm, tốn rất ít điện |
| Modem mạng, camera, khoá cửa điện tử | Có | Khách cần mạng; camera và khoá cần chạy liên tục |
| Tủ lạnh bếp chung | Có | Tiêu thụ thấp, giữ đồ ăn |
| Máy bơm nước lên bồn | Có, nhưng tính kỹ | Dòng khởi động lớn; chọn máy bơm có công suất hợp với inverter |
| Bình nóng lạnh điện từng phòng | Thường không | Mỗi bình vài kW, sáu bình cùng lúc vượt xa cổng dự phòng; nước nóng nên lấy từ máy năng lượng mặt trời |
| Máy sấy tóc, ấm siêu tốc, bếp từ | Không | Công suất cao, ngắn mà dồn dập, dễ làm inverter ngắt quá tải |
Sau lần đầu bị khách hỏi, chị Thảo nhờ thợ đấu lại: máy bơm vào nhánh dự phòng, bình nóng lạnh điện để ngoài, và nước nóng ban ngày lấy từ máy nước nóng năng lượng mặt trời có sẵn trên mái. Mỗi phòng dán một tờ giấy nhỏ dặn khách khi cúp điện thì không dùng máy sấy tóc. Lần cắt điện sau, khách gần như không biết.
Thời gian chuyển: vì sao có đồ tắt rồi bật lại
Khi lưới mất, inverter cần một khoảnh khắc để nhận ra và chuyển sang chạy bằng pin. Khoảng thời gian này tuỳ thiết bị, từ cực ngắn tới vài chục phần nghìn giây. Đèn và quạt gần như không ai nhận ra. Nhưng máy tính bàn không có bộ lưu điện, một số đầu thu, máy in, đồ có mạch điện tử nhạy có thể khởi động lại.
Nếu nhà bạn có máy tính làm việc, máy chủ nhỏ, hoặc thiết bị y tế dùng tại nhà như máy tạo oxy, thì đừng chỉ dựa vào inverter. Hỏi thợ thời gian chuyển của inverter cụ thể là bao nhiêu và thiết bị của bạn có chịu được không. Với thiết bị y tế, giữ thêm bộ lưu điện riêng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc nơi cung cấp thiết bị là cách chắc chắn hơn.
Chiều ngược lại cũng có chuyện: khi lưới có điện trở lại, inverter thường chờ một lúc để chắc lưới đã ổn rồi mới nối vào. Trong lúc đó nhà vẫn chạy bằng pin. Nếu pin sắp cạn đúng lúc đó, sẽ có một quãng chớp tắt. Đây là hành vi bình thường, không phải lỗi, nhưng nên biết trước để khỏi hoảng.
Ở những khu lưới yếu, điện chập chờn mất vài giây rồi có lại nhiều lần trong một buổi tối, inverter có thể chuyển qua chuyển lại liên tục. Mỗi lần chuyển, tủ lạnh và máy bơm khởi động lại, rất hại máy nén. Nếu nhà bạn ở khu như vậy, nhờ thợ xem inverter có cho chỉnh thời gian chờ trước khi nối lại lưới không.
Chia nhánh dự phòng theo tầng hay theo việc
Thợ thường chọn một trong hai cách đấu. Cách thứ nhất là theo tầng: cả tầng một vào nhánh dự phòng, các tầng khác để ngoài. Cách này nhanh, rẻ công, vì chỉ cần tách một đường dây từ tủ điện tổng. Nhưng nó hay sai với nhu cầu thật: tầng một của nhà ống thường là nhà xe và bếp, trong khi lúc mất điện ban đêm người ta cần đèn và quạt ở phòng ngủ tầng trên.
Cách thứ hai là theo việc: đèn cầu thang mọi tầng, một ổ cắm mỗi phòng ngủ, tủ lạnh, modem, máy bơm vào một tủ điện riêng gọi là tủ tải ưu tiên; phần còn lại để ngoài. Cách này tốn dây và công hơn, phải đi lại đường dây trong nhà, nhưng đúng ý hơn. Với nhà đang xây hoặc sửa, đây là lúc rẻ nhất để làm, vì tường chưa trát, ống luồn dây còn đi được.
Với nhà trọ nhiều phòng, chủ trọ thường chỉ đưa đèn hành lang, camera, cổng tự động và máy bơm chung vào nhánh dự phòng, không đưa điện phòng trọ. Lý do đơn giản: không kiểm soát được người thuê bật gì, một phòng bật bếp điện là cả nhánh ngắt. Ví dụ giả định một nhà trọ mười phòng ở phường Thuận An, TP. Hồ Chí Minh (Bình Dương cũ): nhánh dự phòng chỉ khoảng 1,5 kW mà đủ giữ an ninh và nước sinh hoạt qua một đêm mất điện.
Câu hỏi mẫu khi đặt hàng hệ có lưu trữ cho mất điện
Mang danh sách đồ điện nhà bạn muốn giữ khi mất điện tới buổi khảo sát, và hỏi:
- "Anh cho em hỏi inverter này có cổng dự phòng không, chạy liên tục tối đa bao nhiêu kW?"
- "Anh định đấu những mạch nào vào cổng dự phòng, ghi rõ giúp em vào sơ đồ được không?"
- "Máy bơm nhà em công suất vầy, lúc khởi động inverter có chịu nổi không?"
- "Lúc mất điện chuyển sang pin mất bao lâu, máy tính bàn có bị tắt không?"
- "Nếu pin cạn giữa đêm, sáng ra có nắng thì hệ tự chạy lại hay phải bấm gì?"
- "Em muốn tự kiểm mỗi tháng một lần, anh chỉ em cách thử ngắt điện lưới an toàn bằng cầu dao nào?"
Câu cuối rất đáng hỏi. Thợ sẽ chỉ cho bạn đúng cầu dao nào được phép gạt để giả lập mất điện, và thứ tự gạt lên lại. Ghi lại bằng chữ, dán cạnh tủ điện. Không tự gạt những cầu dao một chiều cạnh pin hay inverter khi chưa được thợ hướng dẫn.
Hay làm và nên làm khi dùng pin lúc mất điện
Những sai lầm dưới đây hay gặp ở lần mất điện đầu tiên sau khi lắp:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Bật hết máy lạnh như lúc có điện lưới | Giảm số máy chạy, đặt nhiệt độ cao hơn một hai độ, để dành pin cho đêm |
| Cắm thêm ổ kéo dài từ ổ dự phòng sang phòng khác | Chỉ dùng đúng ổ đã định; ổ kéo dài dễ gây quá tải và khó kiểm soát |
| Để pin cạn hẳn trong đợt mất điện dài | Theo dõi phần trăm, tắt bớt đồ khi pin còn khoảng hai mươi phần trăm |
| Chạy máy phát điện cắm thẳng vào ổ trong nhà | Không đấu máy phát vào hệ khi chưa hỏi thợ; đấu sai có thể làm hỏng inverter và nguy hiểm |
| Không ghi lại gì | Ghi giờ mất điện, phần trăm pin, đồ nào chạy, đồ nào tắt |
Nhà có người già và trẻ nhỏ thì thêm một việc: để một đèn pin sạc ở chỗ dễ lấy, không phụ thuộc vào hệ. Hệ có pin vẫn có thể ngắt bất ngờ vì quá tải, và trong vài phút tối đó, đèn pin là thứ giữ cho người lớn tuổi không trượt chân trên cầu thang.
Tự thử một lần mất điện có kiểm soát
Sau khi lắp xong, nhờ thợ cùng thử một lần mất điện có kiểm soát trước khi bàn giao: gạt cầu dao lưới theo đúng chỉ dẫn, rồi đi khắp nhà xem ổ nào còn điện, đèn nào sáng. Mang theo một cái đèn ngủ nhỏ cắm thử từng ổ cắm, ghi ngay lên sơ đồ. Thường sẽ có một hai ổ mà chủ nhà tưởng có điện dự phòng nhưng thật ra không.
Thử thêm việc khởi động máy bơm, tủ lạnh khi đang chạy bằng pin. Nghe tiếng inverter, xem có báo quá tải không. Nếu có, bàn với thợ ngay lúc đó, đừng để tới lần mất điện thật vào nửa đêm mới biết.
Sau đó, mỗi quý thử lại một lần vào buổi chiều có nắng, mất chừng mười phút. Mục đích không chỉ là kiểm hệ, mà là để người trong nhà quen thao tác. Ở homestay, người trực đêm cần biết cúp điện thì nhìn đâu, tắt gì, gọi ai. Nước nóng từ bình điện có thể rất nóng khi vừa có điện trở lại; nhắc khách có trẻ nhỏ thử nước trước khi tắm.
Câu hỏi thường gặp
Hệ điện mặt trời hoà lưới có chạy khi mất điện ban ngày không?
Không. Inverter hoà lưới bắt buộc tự ngắt khi lưới mất để bảo vệ người sửa đường dây, kể cả khi trời đang nắng. Muốn có điện khi mất điện thì cần inverter hybrid có cổng dự phòng và thường đi kèm pin.
Lắp pin rồi thì cả nhà có điện khi cúp điện không?
Thường là không cả nhà. Chỉ các mạch được thợ đấu vào cổng dự phòng mới có điện, và tổng công suất chạy cùng lúc bị giới hạn. Hỏi thợ sơ đồ mạch dự phòng và thử thực tế trước khi bàn giao.
Pin lưu trữ có chạy được máy bơm nước không?
Thường được nếu máy bơm nằm trong nhánh dự phòng và inverter chịu được dòng khởi động của máy. Máy bơm lớn có dòng khởi động gấp mấy lần lúc chạy đều, nên cần thợ kiểm tra công suất cụ thể.
Máy tính bàn có bị tắt khi chuyển sang pin không?
Tuỳ thời gian chuyển của inverter và nguồn của máy tính. Một số máy chịu được, một số khởi động lại. Nếu công việc quan trọng, giữ thêm bộ lưu điện nhỏ cho máy tính là cách chắc nhất.
Có thể cắm máy phát điện vào hệ điện mặt trời không?
Một số inverter hybrid có cổng riêng cho máy phát, một số không. Đấu máy phát sai chỗ có thể làm hỏng inverter và gây nguy hiểm. Việc này phải do thợ có chuyên môn làm theo hướng dẫn của hãng sản xuất.
Mất điện cả ngày thì pin có đủ dùng không?
Tuỳ dung lượng pin, nắng ngày hôm đó và nhà dùng gì. Ban ngày có nắng, tấm pin vừa chạy tải vừa nạp pin; đêm thì chỉ còn pin. Giảm bớt đồ công suất lớn và theo dõi phần trăm pin để còn điện cho đêm.