Muốn biết nhà mình cần bao nhiêu kWp điện mặt trời, bạn lấy số kWh trung bình mỗi tháng trên hoá đơn, ước phần điện dùng vào giờ có nắng, chia cho số ngày rồi chia tiếp cho số giờ nắng quy đổi nhân hệ số hao hụt; ra con số nào thì đó là công suất tấm pin vừa đủ cho phần điện ban ngày. Phần điện dùng buổi tối không giảm nhờ tấm pin nếu hệ không có pin lưu trữ, nên tính theo cả hoá đơn là cách dễ lắp dư nhất.
Bài này đi theo một nhà giả định: nhà ống ba tầng ở một phường thuộc TP. Hồ Chí Minh, năm người, hai vợ chồng đi làm, ông bà ở nhà cả ngày, một đứa nhỏ đi học. Nhà có hai máy lạnh, tủ lạnh, máy giặt, máy bơm nước, nồi cơm, ấm siêu tốc. Chị chủ nhà vừa nhận ba báo giá với ba con số khác nhau: 3 kWp, 5 kWp và 8 kWp. Thay vì chọn đại cái ở giữa, chị ngồi bàn bếp với máy tính bỏ túi và mười hai tờ hoá đơn cũ để tự ra con số của mình. Mọi số dưới đây là ví dụ giả định, bạn thay số nhà mình vào là dùng được.
Hoá đơn điện cho bạn ba thứ cần dùng, không phải một
Phần lớn chủ nhà chỉ nhìn dòng tiền phải trả. Để tính công suất, dòng tiền gần như vô dụng vì nó đi qua biểu giá bậc thang hiện hành, tháng dùng nhiều thì giá trung bình mỗi kWh cao hơn. Cái bạn cần là số kWh tiêu thụ, ghi ngay trên hoá đơn, thường nằm cạnh chỉ số công tơ cũ và mới. Lấy ít nhất sáu tháng, tốt nhất đủ mười hai tháng, vì ở miền Nam tháng ba tới tháng năm máy lạnh chạy nhiều, còn ở miền Bắc mùa đông có thêm bình nóng lạnh và máy sưởi.
Thứ hai là tháng thấp nhất. Tháng thấp nhất cho biết phần điện nền nhà bạn luôn dùng dù trời mát: tủ lạnh, bơm nước, đèn, quạt, sạc điện thoại, mạng. Phần nền này là phần tấm pin ăn chắc nhất, vì ngày nào cũng có. Thứ ba là tháng cao nhất, cho biết đỉnh của nhà bạn rơi vào mùa nào và có trùng mùa nắng hay không.
Ví dụ giả định của nhà chị chủ: tháng thấp nhất 320 kWh, tháng cao nhất 610 kWh, trung bình năm khoảng 450 kWh. Nếu hoá đơn cũ đã mất, nhiều nơi tra lại được lịch sử tiêu thụ qua ứng dụng hoặc trang tra cứu của điện lực địa phương; không tra được thì ghi chỉ số công tơ mỗi tối lúc chín giờ và mỗi sáng lúc sáu giờ trong hai tuần, cũng đủ để ước.
Một chi tiết người làm lâu mới để ý: hoá đơn tính theo kỳ ghi chỉ số, không phải theo tháng dương lịch. Kỳ nào dài ba mươi ba ngày thì số kWh cao hơn một chút mà không phải do dùng nhiều. Khi so tháng với tháng, bạn chia số kWh cho số ngày của kỳ để ra kWh mỗi ngày, rồi mới so.
Năm bước ra số kWp, làm trên một tờ giấy
Cả năm bước chỉ cần phép nhân chia. Ví dụ giả định dùng số trung bình 450 kWh mỗi tháng của nhà chị chủ.
- Ra kWh mỗi ngày. 450 kWh chia 30 ngày được 15 kWh mỗi ngày.
- Ước phần dùng ban ngày. Nhà có người ở nhà cả ngày, bơm nước và máy giặt chạy buổi sáng, một máy lạnh phòng ông bà chạy buổi trưa: giả định khoảng 50% điện rơi vào khoảng tám giờ sáng tới bốn giờ chiều. Vậy phần ban ngày là 7,5 kWh. Nhà hai vợ chồng đi làm, con đi học, ban ngày nhà khoá cửa thì phần này có khi chỉ 25% đến 30%.
- Chọn giờ nắng quy đổi. Đây là số giờ nếu dồn hết nắng trong ngày thành những giờ nắng gắt chuẩn. Ví dụ giả định: miền Nam khoảng 4 giờ, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ khoảng 4,5 giờ, miền Bắc khoảng 3 giờ, mùa đông miền Bắc có ngày chỉ 1 tới 2 giờ.
- Nhân hệ số hao hụt. Nóng làm tấm pin giảm hiệu suất, dây dẫn và inverter cũng hao một phần, bụi phủ thêm một ít. Giả định dùng 0,8, nghĩa là thực tế chỉ lấy được khoảng tám phần mười so với lý thuyết.
- Chia ra kWp. 7,5 chia cho (4 nhân 0,8) được khoảng 2,3 kWp. Làm tròn lên theo cỡ tấm, nhà chị chủ hợp khoảng 2,5 tới 3 kWp nếu chỉ muốn ăn phần điện ban ngày.
Đặt con số này cạnh ba báo giá, chị chủ thấy báo giá 3 kWp sát với nhu cầu, báo giá 5 kWp tính theo cả hoá đơn, còn 8 kWp là tính theo diện tích mái chứ không theo điện nhà chị. Ba nhà thầu không ai sai về kỹ thuật, họ chỉ trả lời ba câu hỏi khác nhau. Việc của bạn là biết mình đang hỏi câu nào.
Vì sao phải tách điện ban ngày trước khi chia
Hệ điện mặt trời hoà lưới, loại phổ biến nhất ở nhà phố, không có chỗ chứa điện. Tấm pin phát ra bao nhiêu thì inverter (bộ đổi điện một chiều từ tấm pin thành điện xoay chiều dùng trong nhà) đẩy ngay vào ổ cắm bấy nhiêu. Đồ điện nào đang chạy thì dùng điện mặt trời trước, thiếu thì lấy thêm từ lưới, dư thì hoặc chảy ngược ra lưới, hoặc bị inverter tự hạn chế nếu được cài chống phát ngược. Chuyện phần dư được tính thế nào là quy định của điện lực địa phương, bạn hỏi trực tiếp nơi đó, đừng nghe ai hứa hẹn.
Vì thế, nếu nhà bạn dùng 60% điện sau sáu giờ tối, lắp hệ to gấp đôi cũng không làm hoá đơn buổi tối nhỏ đi. Tấm pin không nhớ được điện của buổi trưa để dành cho máy lạnh lúc mười giờ đêm. Muốn làm được vậy phải có pin lưu trữ, mà pin là một khoản riêng, cách tính riêng.
Cách ước phần ban ngày không cần dụng cụ gì. Bạn ghi chỉ số công tơ lúc sáu giờ sáng và sáu giờ chiều trong một tuần bình thường. Lấy hiệu của hai lần ghi là điện ban ngày, phần còn lại của cả ngày là điện ban đêm. Tuần đó nên là tuần nhà sinh hoạt như thường, không có khách, không nghỉ lễ. Một tuần ghi chép này đáng giá hơn mọi lời ước đoán, kể cả lời ước đoán của nhà thầu, vì nhà thầu không biết ông bà nhà bạn có bật máy lạnh buổi trưa hay không.
Nhà có thói quen dời việc sang ban ngày thì phần ban ngày còn tăng được: giặt, bơm nước lên bồn, nấu cơm hẹn giờ, ủi đồ vào giờ có nắng. Nhưng bạn nên tính theo thói quen thật đang có, rồi coi phần dời được là phần thưởng thêm, đừng tính trước một thói quen nhà mình chưa chắc giữ được.
Ví dụ giả định: một công thức, ba kiểu nhà
Cùng công thức, chỉ đổi phần dùng ban ngày và giờ nắng, con số ra khác hẳn. Bảng dưới là ví dụ giả định để bạn thấy biến nào nặng nhất.
| Kiểu nhà | kWh mỗi tháng | Phần ban ngày | Giờ nắng giả định | Ra khoảng |
|---|---|---|---|---|
| Nhà ống năm người, có người ở nhà ban ngày, TP. Hồ Chí Minh | 450 | 50%, khoảng 7,5 kWh mỗi ngày | 4 | 2,3 kWp, lắp 2,5 đến 3 kWp |
| Nhà hai vợ chồng đi làm cả ngày, Hà Nội | 350 | 25%, khoảng 2,9 kWh mỗi ngày | 3 | 1,2 kWp, cân nhắc có nên lắp |
| Nhà có tiệm tạp hoá mở cửa ban ngày, Đắk Lắk | 700 | 65%, khoảng 15 kWh mỗi ngày | 4,5 | 4,2 kWp, lắp khoảng 4,5 kWp |
Nhìn bảng sẽ thấy phần ban ngày quyết định nhiều hơn tổng số kWh. Nhà thứ hai có hoá đơn không nhỏ nhưng ban ngày gần như không ai dùng điện, nên một hệ lớn chỉ làm đẹp mái chứ không làm nhẹ hoá đơn bao nhiêu. Trường hợp đó, câu hỏi thật sự là có nên đợi tới khi nhà có người ở ban ngày, hoặc có làm việc tại nhà, rồi mới lắp.
Con số kWp ra từ công thức là điểm bắt đầu để nói chuyện với nhà thầu. Họ sẽ còn hỏi hướng mái, bóng râm, chỗ đặt inverter, và con số cuối cùng có thể dịch lên xuống nửa kWp vì cỡ tấm.
Câu hỏi mẫu khi nhà thầu đưa con số khác bạn
Khi con số của bạn và của nhà thầu lệch nhau, đừng vội cho là ai sai. Hỏi để biết họ dùng giả định gì. Những câu dưới đây nói được ngay qua điện thoại hoặc lúc khảo sát:
- "Anh tính hệ này theo tổng hoá đơn hay theo phần điện nhà em dùng ban ngày? Anh lấy phần ban ngày là bao nhiêu phần trăm?"
- "Anh dùng mấy giờ nắng một ngày để tính, và hệ số hao hụt là bao nhiêu?"
- "Nếu nhà em lắp đúng số anh đề xuất thì buổi trưa có dư nhiều không, phần dư đó đi đâu, có cần đăng ký gì với điện lực không?"
- "Tháng mưa nhiều nhất thì hệ này ước làm ra bao nhiêu kWh một tháng, anh ghi giúp em con số đó vào báo giá được không?"
- "Sau này nhà em muốn lắp thêm tấm thì inverter này có chịu thêm được không, hay phải thay?"
Nhà thầu làm thật thường trả lời được ngay và không khó chịu khi bị hỏi. Ai chỉ nói chung chung kiểu "nhà chị lắp 5 kWp là đẹp" mà không giải thích được từ đâu ra số 5, bạn nên hỏi thêm một đơn vị khác để có cái so.
Nên xin nhà thầu ghi rõ các giả định ngay trên báo giá: giờ nắng, hệ số hao hụt, sản lượng ước mỗi tháng. Giấy tờ có ghi giả định thì sau này đối chiếu sản lượng thực tế mới có căn cứ, chứ không phải nhớ lại lời nói qua điện thoại.
Hay làm và nên làm khi tự tính
Những chỗ chủ nhà hay tính lệch, gặp nhiều tới mức người khảo sát đoán được trước khi hỏi:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Lấy hoá đơn tháng cao nhất để tính cho chắc ăn | Lấy trung bình năm, rồi xem riêng tháng thấp nhất để biết phần điện nền |
| Tính theo tổng kWh cả ngày lẫn đêm | Tách phần ban ngày bằng một tuần ghi công tơ sáng và chiều |
| Lấy giờ nắng của miền Nam cho nhà ở miền Bắc vì đọc trên mạng | Hỏi nhà thầu số giờ nắng họ dùng cho đúng vùng mình, mùa nào thấp nhất |
| Cộng sẵn điện của máy móc định mua trong năm năm tới | Chỉ cộng thứ chắc chắn sắp có trong một năm, chừa chỗ mái và inverter để lắp thêm sau |
| Đọc số tiền trên hoá đơn rồi suy ngược ra kWh | Đọc thẳng dòng điện năng tiêu thụ, chia theo số ngày của kỳ |
Cái không cần mua ở giai đoạn này: thiết bị đo điện thông minh đắt tiền chỉ để tính công suất. Một cây bút, một tờ giấy dán cạnh công tơ và một tuần kiên nhẫn là đủ. Thiết bị đo từng ổ cắm chỉ đáng mua khi bạn muốn biết riêng một máy nào đó, ví dụ máy lạnh cũ có ăn điện bất thường hay không.
Lắp xong, ghi gì trong bốn tuần đầu để biết tính đúng hay sai
Hệ chạy rồi, ứng dụng theo dõi của hệ sẽ hiện sản lượng mỗi ngày. Bạn chép ra một cuốn sổ nhỏ: ngày, trời nắng hay râm, sản lượng kWh, và chỉ số công tơ điện lưới lúc sáu giờ chiều. Sau bốn tuần, cộng sản lượng lại, chia cho số ngày, rồi so với con số nhà thầu ghi trên báo giá. Lệch trong khoảng một phần mười là bình thường, vì thời tiết mỗi tháng mỗi khác.
Dấu hiệu tính dư: buổi trưa sản lượng đi ngang thành một đường phẳng dù trời nắng gắt, nghĩa là inverter đang tự hạn chế vì nhà không dùng hết. Dấu hiệu tính thiếu: công tơ điện lưới vẫn quay đều buổi trưa ngày nắng trong khi nhà chỉ chạy những đồ quen thuộc. Cả hai đều không phải hỏng hóc, chỉ là con số ban đầu chưa khớp thói quen thật.
Nếu lệch nhiều, mang sổ ghi và báo giá có ghi giả định tới hỏi nhà thầu: "Bốn tuần nay hệ trung bình chỉ ra được ngần này mỗi ngày, thấp hơn ước tính khá nhiều, anh qua xem giúp em có bóng râm, bụi hay cài đặt gì không?" Việc kiểm tra dây, đầu nối và inverter là việc của thợ có chuyên môn; chủ nhà không mở tủ điện hay inverter ra xem. Nhà có trẻ nhỏ thì nhắc cả nhà không chạm vào tủ điện và dây dẫn trên mái.
Cuốn sổ bốn tuần này còn có ích về sau. Một năm sau bạn muốn lắp thêm, hay muốn biết hệ có xuống cấp không, chỉ cần so cùng tháng năm trước. Nhiều nhà bỏ qua bước ghi chép rồi đến khi sản lượng tụt vì bụi hoặc vì một đầu nối lỏng lại không biết tụt từ bao giờ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đủ mười hai tháng hoá đơn mới tính được công suất điện mặt trời không?
Không bắt buộc, nhưng càng đủ càng chắc. Có sáu tháng gồm cả mùa nóng và mùa mát là ước được trung bình. Không còn hoá đơn thì ghi chỉ số công tơ sáng và chiều trong hai tuần, cũng đủ để ra phần ban ngày.
Giờ nắng quy đổi là gì, khác gì số giờ có nắng ngoài trời?
Giờ nắng quy đổi là số giờ nếu dồn toàn bộ nắng trong ngày thành những giờ nắng gắt chuẩn. Trời sáng mười hai tiếng nhưng sáng sớm và chiều muộn nắng yếu, nên quy đổi lại thường chỉ còn ba tới năm giờ tuỳ vùng và mùa.
Hệ số hao hụt 0,8 có phải con số cố định không?
Không, đó chỉ là giả định hay dùng để ước nhanh. Mái nóng, tấm bụi, dây dài, inverter đặt chỗ nóng thì hao nhiều hơn; mái thoáng, vệ sinh đều thì hao ít hơn. Bạn hỏi nhà thầu họ dùng hệ số bao nhiêu và vì sao.
Nhà ban ngày không có ai thì có nên lắp điện mặt trời hoà lưới không?
Phần lợi sẽ nhỏ vì điện làm ra buổi trưa không có ai dùng, phần dư đi đâu còn tuỳ quy định hiện hành của điện lực địa phương. Nên tính kỹ phần ban ngày thật sự còn lại, như tủ lạnh, bơm nước, rồi mới quyết.
Tính ra 2,3 kWp thì nên lắp 2,5 hay 3 kWp?
Tuỳ cỡ tấm nhà thầu dùng và mái còn chỗ hay không. Thường làm tròn lên theo số tấm chẵn. Nếu nhà sắp có thêm máy lạnh hoặc người ở nhà ban ngày nhiều hơn thì nghiêng về số cao, ngược lại giữ số thấp.
Nhà thầu tính theo diện tích mái thay vì hoá đơn thì có sao không?
Tính theo mái là trả lời câu hỏi mái lắp được tối đa bao nhiêu, không phải nhà cần bao nhiêu. Con số đó hữu ích để biết giới hạn, nhưng lắp kín mái khi nhà dùng ít thì phần dư buổi trưa sẽ lớn mà hoá đơn không giảm tương ứng.