Sau bão hay giông sét, chủ nhà kiểm hệ điện mặt trời từ dưới đất hoặc từ chỗ đứng an toàn: đếm đủ số tấm, nhìn tấm lệch, kính vỡ, dây lủng lẳng, vật lạ đè lên mảng pin, nước vào inverter (bộ đổi điện từ tấm pin thành điện dùng trong nhà) và tủ điện, mùi khét; thấy bất cứ điều gì bất thường thì không chạm, không bật lại, chụp ảnh và gọi đơn vị lắp đặt. Không lên mái khi mái còn ướt, gió còn mạnh, và không bao giờ chạm vào tấm có kính vỡ hay dây đứt vì chúng vẫn có điện khi trời sáng.
Bài đi theo một nhà giả định ở phường ven biển tỉnh Quảng Ngãi: nhà hai tầng mái tôn, bốn người, hệ hoà lưới 5 kWp (kWp là tổng công suất danh định của các tấm pin) lắp trên mái tôn tầng hai được hai năm. Một cơn bão đổ bộ đêm qua, sáng nay gió đã yếu, sân đầy lá và cành cây, một tấm tôn nhà bên cạnh bay sang nằm vắt trên mép mái. Inverter ở hiên sau không có đèn, ứng dụng báo ngoại tuyến. Chủ nhà muốn biết nên làm gì trước, làm gì sau.
Bão và sét làm gì với hệ điện mặt trời
Gió bão tác động lên mảng pin như lên một cánh buồm. Gió luồn xuống gầm tấm tạo lực nâng, thổi ngang thì đẩy, và cứ giật từng cơn làm kẹp và bu lông rung lỏng dần. Hệ lắp đúng với kẹp, ray, bu lông đủ số và bắt vào xà gồ chắc thì chịu được; chỗ yếu thường là vít bắt vào tôn mỏng thay vì vào xà gồ, kẹp ở mép mảng thiếu, hay mái cũ đã gỉ. Tấm bay thường bắt đầu từ tấm ở góc, nơi gió luồn mạnh nhất.
Ngoài gió là vật bay. Cành cây, tôn nhà bên, ngói vỡ đập vào làm nứt kính. Mưa tạt ngang làm nước lọt vào chỗ dây đi vào tủ điện hay inverter nếu lắp hở.
Sét hiếm khi đánh trúng thẳng mảng pin nhà ở, nhưng sét đánh gần, vào cột điện, cây cao, nhà cao bên cạnh, tạo ra xung điện chạy theo dây điện lưới hoặc cảm ứng vào dây tấm pin. Xung này là thứ hay làm hỏng bo mạch inverter, bộ phát wifi, thiết bị đo. Hệ có thiết bị chống sét lan truyền, là bộ nhỏ trong tủ điện hoặc trong inverter, có nhiệm vụ hứng xung đó thay cho thiết bị đắt tiền; sau khi hứng một cú mạnh, bản thân nó có thể hỏng và cần thay.
Nhìn thấy gì, làm gì
Đứng ở sân, ban công nhà đối diện, cửa sổ tầng trên, không trèo lên mái. Đi một vòng theo thứ tự trong bảng:
| Nhìn thấy | Làm gì |
|---|---|
| Thiếu tấm, tấm lệch khỏi hàng, tấm dựng lên | Không lại gần mép mái, chụp ảnh, gọi thợ ngay; tấm lỏng có thể bay tiếp ở cơn gió sau |
| Kính tấm vỡ, nứt hình mạng nhện | Không chạm, không tưới nước; tấm vỡ vẫn phát điện, nước vào làm rò điện |
| Dây lủng lẳng, dây đứt, đầu nối rơi xuống sân | Giữ người, trẻ nhỏ, vật nuôi tránh xa; không nhặt, không đẩy bằng gậy |
| Vật lạ đè lên mảng pin: cành, tôn, ngói | Không tự leo lên gỡ; chụp ảnh, nhờ thợ có đồ bảo hộ |
| Nước đọng trong tủ điện, inverter bị nước tạt hoặc ngập | Không đóng aptomat, không bật lại; nếu an toàn thì ngắt cầu dao tổng, gọi thợ |
| Mùi khét, vết đen ở tủ điện, inverter | Không chạm; ngắt cầu dao tổng nếu đứng xa được; khói lửa thì ra ngoài, gọi 114 |
| Không thấy gì bất thường, inverter tắt đèn | Kiểm aptomat, kiểm lưới đã có điện chưa; hệ thường tự chạy lại khi lưới ổn |
Ở nhà giả định Quảng Ngãi, nhìn từ ban công nhà đối diện thấy đủ mười tấm, một tấm ở góc lệch ra khỏi hàng chừng một đốt ngón tay, tấm tôn nhà bên đè lên mép hai tấm. Inverter tắt đèn vì lưới chưa có điện trở lại. Chủ nhà không bật gì, chụp ảnh, gọi đơn vị lắp đặt và chờ.
Khi lưới có điện lại: bật hay chờ
Hệ hoà lưới tự tắt khi mất điện lưới và tự nối lại khi lưới ổn định trở lại, không cần ai bật. Chủ nhà chỉ cần quan sát: lưới có điện lại, vài phút sau inverter sáng đèn chờ rồi chuyển sang phát điện. Nếu bảng nhìn thấy gì ở trên không có dòng nào bất thường, để hệ tự chạy.
Không tự đóng aptomat của hệ hay bật lại inverter khi có một trong các dấu hiệu sau: tủ điện hay inverter từng bị nước tạt vào, khu nhà từng ngập tới chỗ đặt thiết bị, có tấm vỡ hay dây đứt trên mái, có mùi khét. Thiết bị bị ngâm nước dù đã khô bên ngoài vẫn có thể đọng hơi ẩm bên trong, bật lại là chập. Với nhà có pin lưu trữ từng bị ngập, càng không được bật, phải để thợ đánh giá.
Nếu sau khi lưới có điện mà inverter vẫn tắt hẳn, không đèn nào sáng, hoặc sáng nhưng báo lỗi liên tục, hoặc ứng dụng mất kết nối dù wifi nhà đã chạy lại, rất có thể xung sét đã làm hỏng một phần. Chụp ảnh, ghi lại cơn giông xảy ra lúc nào, báo đơn vị lắp đặt. Hỏi luôn thiết bị chống sét lan truyền trong tủ có cần thay không: nhiều loại có ô báo nhỏ đổi màu khi đã hỏng, chủ nhà nhìn được qua nắp tủ trong suốt mà không cần mở.
Mái tôn quanh chân giàn: chỗ hay dột sau bão
Nhiều nhà kiểm xong tấm pin thấy ổn, hai tuần sau trần tầng hai mới loang nước. Nguyên nhân thường nằm ở chân giàn: mỗi chân khung pin bắt xuống mái tôn bằng vít, có gioăng cao su và keo trám. Gió bão giật liên tục làm khung rung, vít lỏng ra một chút, gioăng bị ép lệch, keo nứt chân chim. Mưa thường chưa sao, mưa bão tạt ngang thì nước chui vào.
Mái tôn đã bắt vít không có gioăng ngay từ đầu thì sau mùa mưa đầu đã dột, sau bão càng nặng. Thợ có kinh nghiệm khi kiểm sau bão sẽ đi dọc từng chân giàn, siết lại vít, thay gioăng nứt, trám lại keo, chứ không chỉ nhìn tấm pin.
Chủ nhà kiểm được phần này từ bên trong nhà: sau trận mưa lớn đầu tiên sau bão, lên tầng hai nhìn trần thạch cao hay trần tôn ngay dưới mảng pin, tìm vệt ố, giọt nước, mùi ẩm. Nhà không có trần thì nhìn mặt dưới tôn có vệt nước chạy dọc xà gồ không. Thấy dấu hiệu thì đánh dấu vị trí, chụp ảnh, báo đơn vị lắp đặt; dột quanh chân giàn để lâu làm gỉ xà gồ, ảnh hưởng tới chính độ chắc của khung pin ở cơn bão sau.
Câu hỏi mẫu khi gọi thợ sau bão
Gửi ảnh trước, rồi hỏi:
- "Anh ơi, sau bão tấm góc nhà em lệch ra một chút, có tấm tôn nhà bên đè lên hai tấm, anh qua được ngày nào, trong lúc chờ em cần tắt gì không?"
- "Tối qua sét đánh gần, giờ có điện lại mà inverter không sáng đèn, có phải hỏng bộ chống sét không, thay thì khoảng bao nhiêu?"
- "Lần kiểm này anh siết lại toàn bộ kẹp, xem vít bắt vào xà gồ hay vào tôn giúp em được không?"
- "Hư hại do bão, do sét có nằm trong bảo hành của bên anh hay của hãng không, em cần giữ ảnh gì?"
- "Khung giàn nhà em có nối đất không, dây nối đất sau bão còn nguyên không?"
Hư hại do thiên tai thường không nằm trong bảo hành thiết bị thông thường; nếu nhà có mua bảo hiểm tài sản, ảnh chụp có ngày giờ ngay sau bão là bằng chứng quan trọng. Đọc kỹ điều kiện bảo hành và hợp đồng; vướng mắc lớn thì hỏi luật sư. Chi phí một lần thợ kiểm và siết lại sau bão thường từ vài trăm nghìn tới khoảng một triệu đồng chưa kể thay thế; tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị.
Chuẩn bị trước mùa bão năm sau
Phần lớn hư hại sau bão bắt nguồn từ những thứ có thể làm trước. Với nhà ven biển miền Trung, một lịch đơn giản:
- Đầu mùa bão, nhờ đơn vị lắp đặt kiểm và siết lại kẹp, bu lông, nhất là ở các tấm góc và mép mảng; xem khung có gỉ, vít mái có gỉ không.
- Hỏi rõ vít bắt khung vào xà gồ hay chỉ vào tôn; mái tôn cũ, xà gồ gỉ thì nhờ đơn vị lắp đặt và kỹ sư kết cấu xem có cần gia cố, không tự phán mái chịu được.
- Tỉa cành cây cao sát mái, dọn đồ rời trên sân thượng như chậu cây, tấm tôn thừa, ván gỗ.
- Kiểm nắp tủ điện, chỗ dây đi vào inverter có kín nước mưa tạt không.
- Dán cạnh tủ điện tờ hướng dẫn thứ tự tắt hệ khi khẩn cấp do đơn vị lắp đặt viết cho đúng hệ nhà mình.
- Khi có tin bão, không leo lên mái chằng néo gì thêm; an toàn của người quan trọng hơn mấy tấm pin.
Không cần mua tấm bạt phủ mảng pin trước bão: bạt bị gió hất lên thành cánh buồm, kéo theo cả tấm. Cũng không tháo tấm xuống trước mỗi cơn bão; tháo lắp nhiều lần làm hỏng kẹp và mái hơn.
Hay làm và nên làm
Phản xạ quen thuộc sau bão và cách đúng:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Leo lên mái ngay sáng hôm sau để xem | Nhìn từ dưới đất, ban công nhà đối diện; chờ mái khô, gió yếu, có thợ |
| Gỡ cành cây, tôn đè trên tấm bằng tay | Chụp ảnh, để thợ có dây an toàn gỡ |
| Bật lại hệ ngay khi có điện dù tủ từng ướt | Chờ thợ kiểm thiết bị từng dính nước |
| Lấy băng keo dán kính tấm bị nứt | Không chạm, báo thợ cách ly và thay tấm |
| Tự kéo tấm lệch về hàng | Không chạm; tấm lỏng có thể trượt, dây có thể đứt |
| Quên ghi lại sự cố | Ghi ngày bão, ảnh, việc thợ đã làm vào sổ theo dõi hệ |
Tự kiểm sau khi thợ sửa: ba ngày nắng tiếp theo, sản lượng ngày lên lại gần mức trước bão; ứng dụng không báo lỗi; sau trận mưa đầu tiên, nhìn trần tầng hai dưới mảng pin không có vệt nước mới quanh chân giàn.
Câu hỏi thường gặp
Sau bão có nên leo lên mái kiểm tấm pin không?
Không nên tự leo. Mái sau bão thường ướt, trơn, có thể có tôn lỏng, kính vỡ và dây đứt còn điện. Kiểm từ dưới đất, ban công hoặc cửa sổ tầng trên, chụp ảnh, rồi để thợ có dây an toàn lên mái khi đã khô ráo.
Tấm pin bị vỡ kính sau bão có còn điện không?
Còn. Tấm pin vẫn phát điện khi có ánh sáng dù kính đã vỡ, và nước mưa lọt vào chỗ vỡ có thể gây rò điện. Không chạm, không tưới nước, không dán băng keo; báo đơn vị lắp đặt để cách ly và thay tấm.
Mất điện lưới sau bão thì hệ điện mặt trời có dùng được không?
Hệ hoà lưới tự tắt khi mất điện lưới để bảo vệ thợ điện lực sửa đường dây, nên không dùng được. Khi lưới có điện lại, hệ tự nối và phát tiếp nếu không có hư hại. Chỉ hệ có lưu trữ thiết kế riêng mới cấp điện khi mất lưới.
Sét đánh gần nhà có làm hỏng inverter không?
Có thể. Xung điện do sét đánh gần chạy theo dây lưới hoặc cảm ứng vào dây tấm pin, làm hỏng bo mạch inverter, thiết bị đo hay bộ phát wifi. Thiết bị chống sét lan truyền giúp giảm rủi ro nhưng có thể phải thay sau một cú mạnh.
Inverter bị ngập nước có bật lại được không?
Không tự bật lại. Thiết bị từng ngâm nước dù đã khô bên ngoài vẫn có thể đọng ẩm bên trong, bật lại dễ chập cháy. Ngắt cầu dao nếu an toàn, gọi đơn vị lắp đặt đánh giá và quyết định sửa hay thay.
Có nên phủ bạt lên tấm pin trước bão không?
Không nên. Bạt bị gió luồn vào thành cánh buồm, kéo lực lên tấm và kẹp mạnh hơn, dễ làm tấm bay. Cách đúng là nhờ thợ siết kẹp đầu mùa bão, tỉa cây, dọn đồ rời trên mái và sân thượng.