Khi sản lượng điện mặt trời giảm, hãy loại trừ theo thứ tự từ dễ tới khó: thời tiết và mùa, ứng dụng mất kết nối, aptomat (cầu dao tự động) bị ngắt, bụi bẩn, bóng râm mới, rồi mới tới một dãy pin không chạy, inverter (bộ đổi điện từ tấm pin thành điện dùng trong nhà) giảm công suất vì nóng và inverter tự ngắt vì điện áp lưới cao lúc trưa. Bốn bước đầu chủ nhà tự kiểm được từ dưới đất trong mười lăm phút; ba bước sau thì ghi lại dấu hiệu rồi gọi đơn vị lắp đặt, không tự mở inverter hay đụng dây.
Bài đi theo một nhà giả định ở Hà Nội: nhà ống bốn tầng, năm người, hệ hoà lưới 6 kWp (kWp là tổng công suất danh định của các tấm pin) lắp được hai năm trên mái tôn tầng thượng. Tháng Sáu năm ngoái nhà xem ứng dụng thấy ngày nắng thường được khoảng 25 kWh, tháng Sáu năm nay ngày nắng chỉ quanh 18 kWh, có hôm ứng dụng báo gần bằng không trong khi trời nắng chang chang. Chủ nhà lo tấm pin hỏng, định gọi thợ ngay. Dưới đây là thứ tự dò mà thợ lâu năm vẫn dùng.
Trước hết: có thật là giảm, hay chỉ so sai?
Một nửa số lần chủ nhà gọi báo "hệ yếu đi" là do so sai. Sản lượng tấm pin phụ thuộc mạnh vào trời: miền Bắc tháng Hai mưa phùn nồm ẩm có ngày chỉ được một phần năm ngày nắng tháng Sáu. Tháng Sáu năm nay nhiều mây giông chiều hơn năm ngoái thì tổng tháng thấp hơn là bình thường. So ngày với ngày, cùng kiểu trời, mới có nghĩa.
Cách quy đổi dễ nhất là chia sản lượng ngày cho công suất hệ. Ví dụ giả định: hệ 6 kWp, ngày nắng đẹp được 25 kWh, tức khoảng 4,2 kWh cho mỗi kWp. Nếu ngày nắng đẹp bây giờ chỉ ra 3 kWh cho mỗi kWp, giảm gần ba mươi phần trăm, đó là giảm thật đáng tìm. Nếu chỉ còn 4 kWh mỗi kWp, chênh lệch nằm trong mức thời tiết và hao mòn bình thường: tấm pin tốt mỗi năm cũng yếu đi một chút, khoảng dưới một phần trăm.
Nhìn thêm đường cong công suất trong ngày nếu ứng dụng có. Ngày nắng đẹp, đường đi lên đều từ sáng, đỉnh quanh trưa, xuống đều buổi chiều như một cái chuông. Đường cong bị cắt phẳng đầu, có răng cưa sụt về không vài lần, hay lệch hẳn một phía là manh mối cho các bước sau, chụp màn hình lại.
Bốn bước tự kiểm từ dưới đất
Không cần lên mái, không cần mở tủ. Làm theo đúng thứ tự, thấy nguyên nhân ở bước nào thì dừng ở bước đó.
- Ứng dụng có còn kết nối không. Ứng dụng báo gần bằng không trong ngày nắng thường là inverter mất mạng wifi chứ không phải ngừng phát: đổi mật khẩu wifi, thay bộ phát mạng mới, cúp mạng là dữ liệu dừng gửi lên. Ra xem inverter: đèn báo phát điện vẫn sáng bình thường, công tơ vẫn quay ít khi trưa, thì hệ vẫn chạy, chỉ là mất dữ liệu. Nhờ đơn vị lắp đặt kết nối lại.
- Aptomat có bị ngắt không. Nhìn aptomat của hệ trong tủ điện hoặc cạnh inverter. Nếu cần gạt ở vị trí ngắt, không có mùi khét, không có vết đen, vỏ không nóng, có thể đóng lại một lần. Ngắt lại ngay hoặc ngắt lặp lại trong vài ngày thì không đóng nữa, gọi thợ.
- Mặt tấm có bẩn khác thường không. Nhìn từ ban công nhà bên hay từ cầu thang lên tầng thượng, không trèo: vệt bùn mép dưới, phân chim, lá khô dồn một góc, bụi xi măng từ công trình gần đó.
- Có bóng râm mới không. Đứng trên tầng thượng lúc chín giờ sáng, mười hai giờ và ba giờ chiều nhìn bóng đổ lên mảng pin. Nhà bên xây thêm tầng, cây bàng nhà hàng xóm lớn thêm một mùa, bồn nước mới đặt, cột ăng-ten mới dựng đều có thể che một góc mảng vài tiếng mỗi ngày.
Ở nhà giả định Hà Nội, bước một cho ngay kết quả: những hôm ứng dụng báo gần bằng không là hôm mạng nhà chập chờn. Nhưng ngày có số liệu vẫn thấp hơn năm ngoái, nên phải dò tiếp.
Bóng râm: thủ phạm chủ nhà hay bỏ qua
Người ta hay nghĩ che một chút thì mất một chút. Với tấm pin không đúng như vậy. Các tấm thường được nối nối tiếp thành một dãy, gọi là chuỗi; dòng điện của cả chuỗi bị kéo xuống theo tấm yếu nhất. Một bóng cây phủ hai tấm đầu chuỗi mỗi buổi chiều có thể làm cả chuỗi mười tấm giảm đáng kể suốt mấy tiếng ấy, chứ không chỉ mất phần hai tấm bị che.
Ở nhà giả định, nguyên nhân hoá ra là căn nhà kế bên vừa xây thêm một tầng tum có mái che cầu thang, đổ bóng lên ba tấm phía tây từ khoảng hai giờ chiều. Đường cong công suất buổi chiều tụt sớm hơn hẳn năm ngoái, còn buổi sáng vẫn y như cũ. Đó chính là dấu vân tay của bóng râm: một nửa ngày bình thường, nửa kia hụt.
Bóng râm mới không phải lỗi thiết bị, không đòi bảo hành được. Cách xử lý tuỳ trường hợp: tỉa cây nếu thoả thuận được với hàng xóm, dời bồn nước, hoặc nhờ đơn vị lắp đặt xem việc chuyển vài tấm sang chỗ khác, đổi cách chia chuỗi, gắn thiết bị tối ưu cho từng tấm có đáng không. Những phương án ấy tốn tiền và phải tính kỹ; hỏi rõ mỗi phương án lấy lại được khoảng bao nhiêu kWh mỗi ngày nắng theo ví dụ giả định của chính nhà mình trước khi quyết.
Ba nguyên nhân phải để thợ xác nhận
Một chuỗi pin không chạy. Nhiều inverter có hai đầu vào, ứng dụng hiện riêng điện áp hoặc dòng của từng đầu. Một đầu bằng không trong khi đầu kia bình thường, hoặc hai đầu chênh nhau rất nhiều trong khi số tấm như nhau, thì khả năng cao một đầu nối bị lỏng, cháy, chuột cắn dây, hoặc cầu chì một chiều đứt. Đây là việc của thợ có chuyên môn, vì dây một chiều từ tấm pin luôn có điện khi có nắng, không tắt được bằng cầu dao.
Inverter giảm công suất vì nóng. Inverter treo ở chỗ hứng nắng chiều trực tiếp, trong gầm cầu thang kín, hay sát mái tôn nóng thường tự hạ công suất để bảo vệ linh kiện. Dấu hiệu: đường cong bị cắt phẳng đầu đúng những giờ nóng nhất, vỏ máy nóng rát tay. Quạt tản nhiệt bám bụi cũng gây ra chuyện này. Cách sửa thường là làm mái che, dời máy, vệ sinh khe tản nhiệt, và đó là việc thợ làm.
Inverter tự ngắt vì điện áp lưới cao. Ở xóm có nhiều nhà lắp điện mặt trời trên cùng một nhánh dây, trưa nắng điện áp lưới có thể lên cao vượt ngưỡng cho phép, inverter tự ngắt vài phút rồi nối lại. Đường cong có răng cưa sụt về không nhiều lần quanh trưa. Ghi lại giờ, chụp màn hình, nhờ thợ đọc nhật ký lỗi; nếu đúng nguyên nhân này thì cần trao đổi với điện lực địa phương, chủ nhà không tự chỉnh thông số của inverter.
Tấm pin hỏng thật. Ít gặp hơn người ta lo, nhưng có. Kính nứt do vật rơi, ô pin cháy sém thành vết nâu, mặt sau tấm phồng rộp, hộp đấu dây sau tấm có vết đen. Một tấm hỏng trong chuỗi kéo cả chuỗi xuống. Chủ nhà chỉ nhìn từ xa và chụp ảnh; thợ dùng máy đo, có khi dùng camera nhiệt, để chỉ ra đúng tấm nào, rồi làm thủ tục bảo hành nếu còn hạn.
Câu hỏi mẫu khi gọi đơn vị lắp đặt
Mô tả càng cụ thể, thợ càng chẩn đúng từ xa, đỡ mất một chuyến. Gửi kèm ảnh màn hình ứng dụng ba ngày nắng gần nhất.
- "Anh ơi, hệ nhà em 6 kWp, ngày nắng năm ngoái được khoảng 25 số, giờ chỉ 18, buổi sáng vẫn bình thường mà chiều tụt sớm, anh xem giúp có phải bóng râm không?"
- "Trên ứng dụng hai đầu vào chênh nhau nhiều, anh cho em hỏi có phải một chuỗi bị lỗi không, khi nào anh qua kiểm được?"
- "Inverter có lưu nhật ký lỗi không, anh đọc từ xa được không, mấy hôm trưa nó cứ ngắt rồi chạy lại?"
- "Nếu là lỗi đầu nối hay tấm pin thì có nằm trong bảo hành không, phí đi lại tính thế nào?"
- "Vỏ inverter trưa nóng rát tay, anh xem có cần làm mái che hay dời chỗ không, làm thì khoảng bao nhiêu?"
Chi phí một lần thợ đến kiểm khi hết thời hạn hỗ trợ miễn phí thường từ vài trăm nghìn tới khoảng một triệu đồng, chưa kể vật tư; mức này chỉ để tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị. Hỏi giá trước khi thợ lên đường.
Trong lúc chờ thợ, đừng tắt bật hệ nhiều lần để thử, cũng đừng tự rút dây mạng, tháo nắp hay lau chùi bên trong inverter. Cứ để hệ chạy như đang chạy nếu không có mùi khét hay tiếng lạ; có mùi khét, khói, tiếng nổ lách tách thì ngắt aptomat phía xoay chiều nếu đứng cách xa và an toàn, ra khỏi khu vực đó và gọi thợ, cháy thì gọi 114.
Sau khi sửa: ghi gì để lần sau dò nhanh hơn
Sau mỗi lần sự cố, ghi lại bốn dòng: ngày phát hiện, dấu hiệu trên ứng dụng, nguyên nhân thợ kết luận, việc đã làm. Kèm sản lượng ba ngày nắng sau khi sửa để làm mốc. Sổ này hữu ích hơn bất cứ tính năng nào của ứng dụng, vì nó cho bạn biết hệ nhà mình bình thường trông như thế nào.
Đặt một thói quen nhẹ: mỗi tối Chủ nhật mở ứng dụng nhìn sản lượng bảy ngày, so với tuần trước, mất chưa tới hai phút. Ứng dụng nào có chức năng báo khi hệ ngừng phát quá một số giờ thì nhờ thợ bật lên. Phát hiện sớm một chuỗi chết trong tuần đầu, thay vì cuối mùa, là đỡ mất cả tháng điện.
Riêng nhà giả định Hà Nội: sau khi nhờ thợ chuyển ba tấm bị bóng tum che sang một chuỗi riêng, đường cong buổi chiều đỡ hụt hơn hẳn; ngày nắng lên được khoảng 22 kWh. Không về được mức cũ vì bóng tum vẫn còn đó, và chủ nhà hiểu vì sao, không còn nghi tấm pin hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng báo sản lượng bằng không nhưng trời nắng là sao?
Phần lớn trường hợp là inverter mất kết nối mạng chứ không ngừng phát điện. Ra xem đèn báo trên inverter, nếu vẫn sáng như bình thường thì hệ vẫn chạy. Đổi mật khẩu wifi hay thay bộ phát mạng là nguyên nhân hay gặp nhất.
Tấm pin mặt trời mỗi năm yếu đi bao nhiêu?
Tấm pin tốt thường yếu đi rất chậm, mỗi năm dưới một phần trăm theo điều kiện bảo hành hiệu suất của hãng. Nếu sản lượng tụt vài chục phần trăm trong một hai năm thì nguyên nhân nằm ở chỗ khác như bóng râm, bụi, chuỗi lỗi hay inverter.
Làm sao biết bóng râm làm giảm sản lượng?
Nhìn đường cong công suất trong ngày nắng: một nửa ngày bình thường, nửa kia tụt sớm là dấu hiệu bóng râm. Lên tầng thượng vào các giờ chín, mười hai và ba giờ chiều nhìn bóng đổ. Cây lớn thêm, nhà bên xây cao là hai nguồn hay gặp.
Aptomat điện mặt trời bị ngắt có tự đóng lại được không?
Nếu không có mùi khét, vết đen hay vỏ nóng, chủ nhà có thể đóng lại một lần. Nếu ngắt lại ngay hoặc lặp lại trong vài ngày thì không đóng nữa, gọi đơn vị lắp đặt kiểm, vì có thể có lỗi chạm chập phía sau.
Vì sao inverter hay ngắt rồi chạy lại vào buổi trưa?
Một nguyên nhân thường gặp là điện áp lưới trưa nắng lên quá ngưỡng ở xóm có nhiều nhà lắp điện mặt trời, inverter tự ngắt để bảo vệ. Nguyên nhân khác là inverter quá nóng. Chụp màn hình, ghi giờ và nhờ thợ đọc nhật ký lỗi.
Mùa đông miền Bắc sản lượng giảm nhiều có bình thường không?
Bình thường. Mùa đông và mùa xuân miền Bắc nhiều mây, mưa phùn, ngày ngắn, sản lượng có thể chỉ bằng một phần nhỏ của tháng hè. Chỉ nên so ngày nắng với ngày nắng cùng mùa để biết hệ có vấn đề hay không.