Máy nước nóng năng lượng mặt trời không nóng thường do một trong năm chỗ: ống chân không đã mất chân không hoặc vỡ, cặn đóng trong ống và bồn, bóng râm mới che mái, nước lạnh chui sang đường nóng qua vòi trộn hay van hỏng, hoặc đường ống nóng quá dài không bọc bảo ôn. Phần lớn những chỗ này chủ nhà tự nhận ra được bằng tay, một cái ca và mười phút quan sát từ dưới đất, trước khi gọi thợ lên mái.
Ví dụ giả định xuyên suốt bài: nhà ống bốn tầng ở một phường của Hà Nội, năm người, máy ống chân không khoảng 180 lít đặt trên sân thượng, lắp được sáu năm. Mấy tuần nay trời vẫn nắng mà tắm buổi tối ở tầng hai chỉ âm ấm, người tắm sau gần như lạnh. Chủ nhà nghĩ tới chuyện thay máy mới, nhưng nhiều trường hợp chỉ cần thay vài ống hoặc sửa một cái van giá vài trăm nghìn.
Hỏng thật hay chỉ là dùng quá sức máy
Trước khi nghi máy hỏng, hãy trả lời ba câu. Một: nhà có thêm người hoặc thêm thói quen tắm mới không, như con nhỏ lớn lên tắm lâu, có người già ở cùng, có khách ở lâu ngày. Hai: trời có thật sự nắng cả ngày hôm trước không, hay chỉ nắng buổi chiều. Ba: nước nóng hết ngay từ người đầu tiên, hay người đầu vẫn đủ nóng mà người thứ ba thứ tư mới lạnh.
Nếu người đầu tắm vẫn nóng mà người sau lạnh dần, máy có khi không hỏng, chỉ là dung tích không đủ cho cách nhà bạn dùng. Một máy 180 lít đủ cho bốn năm người tắm vòi sen nhanh, nhưng không đủ nếu có người ngâm bồn hay xả nước nóng rửa chén cả buổi tối. Còn nếu ngay người đầu đã chỉ âm ấm dù hôm trước nắng gắt, gần như chắc chắn có một bộ phận đang làm mất nhiệt.
Thợ lâu năm còn hỏi thêm một câu mà chủ nhà ít để ý: buổi sáng mở vòi nóng có nóng hơn buổi tối không. Bồn tốt giữ nhiệt qua đêm chỉ nguội đi vài độ. Nếu tối tắm còn ấm mà sáng hôm sau đã nguội hẳn, lỗi nằm ở bồn hoặc ở chỗ nước lạnh lọt vào, không phải ở ống thu nhiệt. Ghi lại ba câu trả lời này trước khi gọi thợ, cuộc gọi sẽ ngắn hơn và thợ mang đúng đồ lên.
Thử bằng tay và một cái ca: nguội trong ống hay nguội trong bồn
Làm vào buổi chiều tầm bốn năm giờ, sau một ngày nắng, khi chưa ai tắm. Chỉ thao tác ở vòi trong nhà, không cần lên mái.
- Mở vòi nóng ở chỗ xa máy nhất, hứng vào xô và đếm số ca nước lạnh chảy ra trước khi nước bắt đầu ấm. Nước này là nước nằm sẵn trong ống, không phải nước trong bồn. Nhà bốn tầng ống dài có khi phải xả năm sáu ca mới tới nước nóng.
- Khi nước đã ấm, hứng một ca, thử bằng mu bàn tay trước rồi mới nhúng ngón tay. Nếu có nhiệt kế nấu ăn thì cắm vào ghi lại số độ. Nước từ máy năng lượng mặt trời sau ngày nắng có thể trên 60 độ, đủ làm bỏng da trẻ nhỏ và người già trong vài giây, nên luôn thử bằng mu bàn tay trước.
- Làm lại đúng việc đó ở vòi gần máy nhất, thường là vòi ở tầng thượng hoặc tầng trên cùng. Nếu vòi gần nóng mà vòi xa chỉ âm ấm, lỗi nằm ở đường ống: ống dài, không bọc bảo ôn, hoặc có chỗ nước lạnh trộn vào giữa đường.
- Nếu cả hai vòi đều chỉ âm ấm, lỗi nằm ở máy trên mái: ống thu nhiệt, cặn, bóng râm hoặc bồn mất cách nhiệt.
- Sáng hôm sau trước khi ai dùng nước, thử lại vòi gần máy. So số độ tối qua và sáng nay để biết bồn giữ nhiệt tốt hay kém.
Năm bước này chỉ tốn một buổi chiều và một buổi sáng, nhưng chia được bài toán làm hai nửa: nửa đường ống trong nhà và nửa máy trên mái. Thợ đến nhà nghe bạn nói "vòi gần nóng 58 độ, vòi tầng hai chỉ 38 độ" sẽ biết ngay phải tìm ở đâu.
Năm chỗ hay làm nước nguội, xếp từ dễ nhìn tới khó tìm
Ống chân không mất chân không. Mỗi ống là hai lớp thuỷ tinh, giữa hai lớp được hút chân không để nhiệt đã thu không thoát ra ngoài. Đáy mỗi ống mới có một lớp tráng màu bạc như gương. Khi ống bị nứt chân tóc hoặc hở, lớp bạc này chuyển sang trắng đục như sữa. Đứng dưới sân thượng nhìn lên, ống nào đáy trắng đục là ống đó đã thành ống thường, thu nhiệt kém hẳn. Chỉ ba bốn ống trắng trong dàn hai mươi ống là nước đã nguội đi thấy rõ.
Bóng râm mới. Nhà bên cạnh xây thêm tầng, cây trong ngõ lớn lên, bồn nước của nhà kế bên dời chỗ, hay chính nhà bạn làm mái che sân phơi. Bóng chỉ cần che máy từ hai giờ chiều trở đi là đã mất phần nắng mạnh nhất. Đứng trên sân thượng lúc mười giờ sáng và ba giờ chiều, nhìn bóng đổ lên dàn ống là biết.
Cặn đóng trong ống và bồn. Nhà dùng nước giếng khoan hay nước máy nhiều vôi, sau vài năm cặn lắng trong lòng ống, chiếm chỗ nước và cản nước nóng đi lên bồn. Dấu hiệu là nước nóng chảy ra có vụn trắng, hoặc vòi sen hay bị tắc lỗ.
Nước lạnh chui sang đường nóng. Vòi trộn nóng lạnh hỏng lõi, hoặc nhà có máy bơm tăng áp đường lạnh mạnh hơn đường nóng, nước lạnh sẽ đẩy ngược vào đường nóng. Dấu hiệu: khoá vòi lạnh ở chỗ trộn thì nước nóng chảy mạnh và nóng hơn hẳn.
Bồn mất cách nhiệt. Giữa ruột bồn inox và vỏ ngoài là lớp xốp PU, tức lớp bọt cách nhiệt, dày khoảng năm sáu phân. Bồn cũ bị nước mưa ngấm vào qua mối hở ở vỏ thì lớp này ướt và mất tác dụng. Đặt tay lên vỏ bồn vào buổi tối: vỏ ấm là nhiệt đang thoát ra ngoài.
Tính thử lượng nước nóng nhà bạn thật sự cần
Ví dụ giả định để bạn thay số nhà mình vào. Một người tắm vòi sen bảy tám phút, vòi chảy khoảng sáu lít mỗi phút, tổng chừng 45 lít nước ở độ ấm vừa tắm, cỡ 40 độ. Nước từ máy sau ngày nắng ở khoảng 60 độ, phải pha thêm nước lạnh, nên mỗi người dùng chừng 25 tới 30 lít nước nóng từ bồn. Năm người là 125 tới 150 lít. Máy 180 lít còn dư một ít cho rửa chén.
Nhưng chỉ cần một người tắm mười lăm phút, hay có thêm hai đứa trẻ tắm bồn nhựa mỗi tối, con số đã vượt 180 lít. Mùa đông nước đầu vào lạnh hơn, mỗi người lại cần nhiều nước nóng hơn để pha. Khi đó máy không hỏng mà là thiếu, và cách xử lý khác hẳn: đổi thói quen, dùng bình phụ điện có hẹn giờ, hoặc lắp thêm dàn ống chứ không phải thay ống.
Một chi tiết thợ hay nói: nước lấy ra khỏi bồn thì nước lạnh vào thay ngay ở đáy bồn. Nếu buổi trưa có người xả nước nóng giặt đồ hay rửa xe, phần nước lạnh mới vào phải mất mấy tiếng nắng mới nóng lại. Nhà nào trưa dùng nhiều nước nóng thì tối thường thiếu, dù máy vẫn tốt. Ghi lại một tuần ai dùng nước nóng lúc nào là thấy ra.
Những câu hỏi nên hỏi khi gọi thợ lên kiểm
Nói trước kết quả bạn đã thử, rồi hỏi đúng mấy câu này để thợ không bán ngay một máy mới:
- "Anh lên xem giúp em có bao nhiêu ống đáy bị trắng, thay lẻ từng ống được không, mỗi ống bao nhiêu tiền?"
- "Ống thay vào có cùng đường kính, cùng chiều dài với ống cũ không anh, lắp lẫn có bị rò gioăng không?"
- "Bồn nhà em còn giữ nhiệt tốt không, anh có cách nào kiểm lớp cách nhiệt mà không phải tháo vỏ không?"
- "Nhà em dùng nước giếng, anh xem trong ống có cặn nhiều không, có cần súc luôn một lần không?"
- "Nếu chỉ thay ống và súc cặn thì tổng hết khoảng bao nhiêu, còn thay máy mới thì máy cũ có tận dụng được chân đế không?"
- "Vòi trộn ở tầng hai có bị lọt nước lạnh sang không anh, có cần thêm van một chiều trên đường nóng không?"
Giá thay ống lẻ, súc cặn hay thay van chỉ là khoảng tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và loại máy: thường từ vài trăm nghìn tới khoảng một hai triệu đồng cho một lần sửa nhỏ, trong khi máy mới lên tới vài triệu tới hơn chục triệu đồng. Biết lỗi nằm ở đâu là biết mình đang trả cho cái gì.
Chủ nhà hay làm gì sai, và nên làm thế nào
Mấy thói quen dưới đây làm chủ nhà tốn tiền hoặc tự rước nguy hiểm khi máy yếu nóng:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Gọi thay nguyên máy ngay khi thấy nước âm ấm | Thử hai vòi gần xa, đếm ống trắng đáy, rồi mới quyết sửa hay thay |
| Tự trèo lên sân thượng hay mái tôn xoay ống | Quan sát từ dưới; việc trên mái để thợ có dây an toàn, mũ và người giữ thang |
| Bật bình phụ điện cả ngày cho chắc | Chỉ bật khi thật cần, có hẹn giờ, và thanh đốt phải do thợ đấu có chống giật |
| Thay một ống mới bất kỳ cho rẻ | Thay ống cùng kích thước, cùng loại gioăng để khỏi rò |
| Mua thêm bơm tăng áp cho đường nóng | Kiểm vòi trộn và van trước; bơm sai chỗ làm nước lạnh lấn sang mạnh hơn |
Có một thứ thường không cần mua: bộ điều khiển hiển thị nhiệt độ gắn thêm. Nhiệt kế nấu ăn và một cuốn sổ ghi số độ mỗi tối đã đủ để biết máy khoẻ hay yếu.
Tự kiểm trong một hai tuần sau khi sửa
Sau khi thợ thay ống hay súc cặn, đừng chỉ thử một lần rồi thôi. Mỗi tối trong hai tuần, trước khi người đầu tiên tắm, hứng một ca ở vòi gần máy và ghi số độ cùng thời tiết hôm đó: nắng, nắng nhẹ, râm. Sáng hôm sau ghi thêm một số. Hai tuần là đủ để thấy máy đã trở lại bình thường hay chưa.
Một máy ống chân không khoẻ, ngày nắng tốt thường cho nước tối khoảng 55 tới 70 độ, sáng hôm sau chỉ nguội đi vài độ. Ngày râm vẫn có nước ấm vì ống chân không thu được cả ánh sáng tán xạ qua mây. Nếu hai tuần mà số độ chỉ nhích lên chút ít, gọi thợ quay lại, mang theo cuốn sổ.
Thêm một việc nhỏ: nhìn lại đáy các ống mỗi tháng một lần từ dưới sân thượng. Ống nào mới chuyển trắng thì ghi ngày, để biết ống hỏng do mưa đá, do va chạm hay do lắp lệch. Nếu ống mới thay lại trắng nhanh, đó là chuyện bảo hành, nên giữ phiếu sửa chữa và hỏi lại người đã thay.
Câu hỏi thường gặp
Máy nước nóng năng lượng mặt trời trời râm có nóng không?
Máy ống chân không vẫn thu được ánh sáng tán xạ qua mây nên ngày râm vẫn cho nước ấm, chỉ không nóng bằng ngày nắng. Nếu cả ngày râm kéo dài nhiều ngày thì nước chỉ còn âm ấm là bình thường, khi đó mới cần bình phụ điện.
Làm sao biết ống chân không đã hỏng mà không cần tháo?
Nhìn phần đáy ống: ống tốt có lớp tráng màu bạc như gương, ống đã mất chân không thì lớp này chuyển trắng đục. Ống vỡ thì thấy nứt hoặc nước rỉ ở đầu ống. Chỉ nhìn từ dưới, không trèo lên mái.
Thay một vài ống chân không có ảnh hưởng ống còn lại không?
Không, mỗi ống làm việc độc lập, thay ống hỏng không ảnh hưởng ống tốt. Chỉ cần ống thay vào cùng kích thước và thợ lắp gioăng đúng để đầu ống không rò nước vào lớp cách nhiệt của bồn.
Vì sao vòi gần máy nóng mà vòi tầng dưới chỉ âm ấm?
Thường do đường ống nóng dài không bọc bảo ôn nên nước nguội dọc đường, hoặc có vòi trộn hỏng làm nước lạnh lọt sang đường nóng. Thử khoá van lạnh ở vòi trộn xem nước nóng có mạnh hơn không để khoanh vùng.
Có nên tự lên mái lau ống chân không cho sạch không?
Không nên tự lên mái tôn hay mái ngói, và không lên khi mưa, gió hay trưa nắng. Bụi trên ống chân không ít ảnh hưởng tới nhiệt; nếu cần lau, nhờ thợ có dây an toàn và mũ làm kèm lần kiểm định kỳ.
Nước nóng chảy ra rất nóng thì có nguy hiểm không?
Có, nước sau ngày nắng có thể trên 60 độ, đủ làm bỏng da trẻ nhỏ và người già. Luôn mở nước lạnh trước rồi mới pha nóng, thử bằng mu bàn tay, và dặn trẻ không tự mở vòi nóng.