Ống chân không đóng cặn là chuyện gần như chắc chắn với nhà dùng nước giếng nhiều vôi hay phèn: cặn lắng xuống đáy ống kín, không xả ra được qua van bồn, nên cách duy nhất là để thợ tháo từng ống ra cọ rửa, thường hai ba năm một lần với nước giếng, thưa hơn với nước máy. Làm kèm lần đó là thay gioăng và lắp thêm bộ lọc thô trước bồn nước lạnh để lần sau cặn ít đi.
Ví dụ giả định trong bài: nhà một trệt một lầu ở một xã của tỉnh Tây Ninh (vùng Long An cũ), năm người, dùng nước giếng khoan qua một bồn lắng, máy 24 ống chân không lắp được bốn năm. Gần đây trưa nắng nghe trên mái có tiếng lục bục như nồi nước sôi, vòi sen hay tắc, nước nóng ra có lẫn vụn trắng và đôi khi màu vàng nhạt. Chủ nhà đã xả van đáy bồn mấy lần mà không đỡ.
Vì sao xả van đáy bồn không làm sạch được ống
Ở máy ống thông với bồn, mỗi ống là một cái chai thuỷ tinh dài chừng gần hai mét, đáy kín, miệng cắm ngược lên vào thân bồn. Nước trong ống nóng lên thì nổi lên bồn, nước lạnh hơn trong bồn chìm xuống thay chỗ. Vôi trong nước giếng gặp nóng thì tách ra thành bột trắng; phèn sắt gặp không khí và nhiệt thì thành bùn vàng. Cả hai đều nặng, chìm xuống chỗ thấp nhất của máy, tức là đáy từng ống.
Van xả ở đáy bồn chỉ lấy được cặn nằm trong lòng bồn. Cặn ở đáy ống nằm thấp hơn van, cách miệng ống gần hai mét, nước xả không cuốn nó lên được. Đó là lý do nhiều nhà xả bồn đều đặn mà vẫn nghe tiếng lục bục: cặn dày dưới đáy ống làm nước chỗ đó quá nóng cục bộ, sôi thành bọt hơi nhỏ rồi vỡ, nghe như nồi canh sôi.
Thợ lâu năm nhìn ống tháo ra là đoán được nguồn nước: cặn trắng xốp như phấn là nước nhiều vôi; bùn vàng nâu, mùi tanh nhẹ là nước nhiễm phèn sắt; lớp đen nhớt thường do nước để lâu trong bồn lắng không đậy. Mỗi loại cần một cách chặn ở đầu nguồn khác nhau, nên bảo thợ cho mình xem ống tháo ra.
Dấu hiệu ống đã có cặn nhiều
Có từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên là nên hẹn thợ tháo ống, đừng đợi tới khi ống nứt:
- Trưa nắng nghe tiếng lục bục, tách tách trên mái, dù bồn vẫn đủ nước.
- Nước nóng ra có vụn trắng, cặn như cát mịn đọng ở đáy chậu, hoặc vòi sen tắc lỗ chỉ sau vài tuần vệ sinh.
- Nước nóng chảy ra có lúc vàng nhạt, nhất là lần mở vòi đầu tiên buổi sáng.
- Ngày nắng tốt mà nước không còn nóng như năm đầu, dù không ống nào trắng đáy.
- Van an toàn hoặc ống xả tràn trên mái hay phì hơi vào buổi trưa.
- Ấm đun nước, nồi cơm trong nhà cũng đóng lớp cặn trắng dày sau vài tuần dùng nước giếng.
Dấu hiệu cuối cùng không thuộc về máy, nhưng là cách đơn giản nhất để biết nước nhà mình cứng tới đâu. Nồi đun một tháng đã đóng lớp trắng thì ống chân không chắc chắn đang lắng cặn với tốc độ tương tự, chỉ là không ai nhìn thấy. Nếu trong ống đã có cặn dày, việc vệ sinh kịp thời còn giúp giảm nguy cơ nứt cổ ống do nóng không đều.
Thợ tháo ống vệ sinh làm những gì, để chủ nhà giám sát
Chủ nhà không tự làm phần này vì phải ở trên mái nhiều giờ, cầm ống kính dài và trơn. Nhưng biết thứ tự để kiểm thợ có làm đủ không:
- Làm vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi ống nguội, không làm lúc trưa vì nước trong ống có thể trên 80 độ. Người lên mái có dây an toàn, mũ, giày bám, người giữ thang bên dưới.
- Khoá van cấp nước lạnh, mở vòi nóng ở dưới hoặc van đáy để xả bớt nước trong bồn xuống thấp hơn miệng ống.
- Nới vòng giữ, xoay nhẹ và rút từng ống ra, dốc ngược cho nước và cặn chảy vào xô, đặt ống nằm trên tấm đệm mềm, không đặt trực tiếp lên tôn nóng.
- Dùng chổi cọ cán dài lông mềm cọ lòng ống, tráng bằng nước sạch tới khi nước chảy ra trong. Cặn vôi cứng có khi phải ngâm dung dịch tẩy cặn loại dùng cho đồ chứa nước, tráng lại thật kỹ.
- Kiểm từng gioăng ở thân bồn; gioăng đã chai cứng, nứt hay biến dạng thì thay mới, đừng tiếc.
- Lắp ống lại, mở van cấp nước từ từ cho nước đầy bồn, kiểm từng cổ ống xem có rỉ không trước khi xuống.
Lần đầu nên đứng ở chỗ an toàn dưới sân hay qua cửa sổ tầng trên để xem thợ đổ ra bao nhiêu cặn. Chụp ảnh lại xô cặn, ghi ngày, sau này so lần vệ sinh tiếp theo sẽ biết bộ lọc đầu nguồn có tác dụng không.
Ước lượng bao lâu một lần, bằng số giả định
Không có con số chung cho mọi nhà, vì phụ thuộc độ cứng của nước và lượng nước nóng dùng mỗi ngày. Ví dụ giả định: máy 24 ống, nhà dùng chừng 150 lít nước nóng mỗi ngày, tức mỗi năm có khoảng 55 nghìn lít nước giếng đi qua máy và được đun nóng. Nếu mỗi lít nước để lại một lượng vôi rất nhỏ cỡ vài chục miligam khi đun, sau một năm đã là hai ba ký bột cặn chia cho 24 ống, mỗi ống cả trăm gam.
Trăm gam cặn trong một ống chưa nhiều, nhưng nó nằm ở đúng chỗ nhận nhiệt nhiều nhất và đóng chắc dần. Sau hai ba năm, lớp cặn ở đáy có thể cao vài phân, lúc đó tiếng lục bục bắt đầu xuất hiện. Vì vậy nhà dùng nước giếng cứng thường được thợ khuyên vệ sinh hai ba năm một lần; nhà dùng nước máy ít cặn thì bốn năm năm, hoặc khi có dấu hiệu.
Cách tự ước lượng cho nhà mình: lần vệ sinh đầu tiên, nhờ thợ đổ cặn của tất cả ống vào một xô, để lắng, ước xem được bao nhiêu chén. Chia cho số năm từ khi lắp là ra lượng cặn mỗi năm. Lần sau dựa vào đó mà hẹn, thay vì đợi nghe tiếng sôi mới gọi.
Câu hỏi để hỏi thợ trước và trong khi vệ sinh
Hỏi rõ để biết giá gồm những gì và có làm luôn phần phòng ngừa không:
- "Anh vệ sinh tháo hết các ống hay chỉ súc bồn thôi, tính công theo máy hay theo ống?"
- "Gioăng nhà em có cần thay hết không, nếu thay thì tính riêng hay đã gồm trong giá?"
- "Anh xem cặn này là vôi hay phèn, nhà em nên lắp lọc gì trước bồn nước lạnh?"
- "Trong lúc tháo anh kiểm giúp em ống nào yếu, ống nào sắp mất chân không không?"
- "Dung dịch tẩy cặn anh dùng là loại gì, tráng lại có sạch hẳn không, nhà em có trẻ nhỏ?"
Chi phí vệ sinh tháo ống chỉ là khoảng tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực, số ống và độ cao mái, thường từ vài trăm nghìn tới khoảng hơn một triệu đồng mỗi lần, chưa gồm gioăng hay ống thay mới. Bộ lọc thô đầu nguồn có giá tuỳ loại, từ vài trăm nghìn tới vài triệu đồng.
Hay làm và nên làm với máy dùng nước giếng
Một số thói quen làm cặn nhiều hơn mà chủ nhà không để ý:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Bơm thẳng nước giếng lên bồn lạnh rồi vào máy | Qua bồn lắng hoặc cột lọc thô trước, đậy kín bồn lắng |
| Xả van đáy bồn và nghĩ vậy là đã sạch ống | Xả bồn là việc khác; ống phải tháo ra mới sạch |
| Đợi ống nứt mới gọi vệ sinh | Hẹn theo lượng cặn đo được lần trước, hoặc khi có tiếng lục bục |
| Dùng axit tẩy mạnh tự đổ vào bồn | Để thợ dùng dung dịch tẩy cặn loại cho đồ chứa nước, tráng kỹ |
| Giữ gioăng cũ cho đỡ tiền | Thay gioăng đã chai cứng ngay lần tháo ống |
Cái không cần mua: các thiết bị gắn ngoài ống quảng cáo là chống cặn bằng từ trường mà không nói rõ cơ chế và không có cách kiểm. Một lõi lọc thô, một bồn lắng có nắp đậy và lịch vệ sinh đều đặn đã giải quyết phần lớn chuyện cặn.
Chặn cặn từ đầu nguồn: bồn lắng, lọc thô và chỗ đặt
Bồn lắng có nắp đậy kín. Nước giếng phèn bơm lên bồn lắng, để yên vài giờ thì phần lớn bùn vàng chìm xuống đáy. Bồn lắng không đậy thì lá cây, bụi, côn trùng rơi vào, sinh ra lớp nhớt đen. Đầu hút nước sang bồn lạnh đặt cách đáy bồn lắng một gang tay để không hút cặn lên.
Cột lọc thô hoặc lõi lọc trước bồn lạnh. Một cột lọc cát, sỏi, than hay lõi lọc sợi đặt trên đường từ bồn lắng sang bồn nước lạnh giữ lại phần cặn lơ lửng. Lõi lọc đổi màu vàng nâu sau vài tuần là đang làm đúng việc; thay hoặc rửa theo hướng dẫn của người bán, đừng để tắc làm yếu nước.
Xả đáy bồn lạnh định kỳ. Bồn nước lạnh trên mái cũng đọng cặn, và cặn đó chảy thẳng vào máy năng lượng mặt trời. Mỗi vài tháng mở van đáy bồn lạnh xả vài xô cho tới khi nước trong. Việc này làm ở van dưới đất được thì càng tốt.
Nước rất cứng thì hỏi về làm mềm nước. Nhà có nồi đun đóng cặn trắng chỉ sau một hai tuần là nước rất cứng. Lúc đó bộ làm mềm nước cho cả nhà mới đáng bàn, vì nó bảo vệ cả máy giặt, vòi sen, bình nước nóng. Nhờ người bán đo độ cứng trước, không mua theo lời quảng cáo chung chung.
Đừng lấy nước nóng làm nước uống, nấu ăn. Nước qua máy năng lượng mặt trời nằm lâu trong bồn ấm, có cặn và có thể có vi sinh phát triển ở nhiệt độ thấp. Dùng cho tắm rửa, giặt giũ là phù hợp; nấu ăn và uống dùng nước lạnh đã qua lọc riêng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên tháo ống chân không ra vệ sinh?
Nhà dùng nước giếng nhiều vôi hay phèn thường hai ba năm một lần, nhà dùng nước máy ít cặn có thể bốn năm năm. Tốt nhất là đo lượng cặn lần đầu rồi hẹn theo đó, hoặc gọi ngay khi nghe tiếng lục bục trên mái.
Tiếng lục bục trên mái khi trời nắng có nguy hiểm không?
Đó là nước sôi cục bộ dưới lớp cặn ở đáy ống, làm ống nóng không đều và dễ nứt cổ ống về lâu dài. Không nguy hiểm tức thì nhưng là dấu hiệu nên vệ sinh ống sớm.
Có tự đổ giấm hay chất tẩy vào bồn để tan cặn trong ống không?
Không nên, vì chất tẩy khó tới được đáy ống, lại có thể làm hỏng gioăng hay ăn mòn ruột bồn và còn sót trong nước tắm. Cặn đáy ống phải tháo ra cọ; dung dịch tẩy nếu dùng phải là loại cho đồ chứa nước và tráng kỹ.
Lọc nước giếng trước bồn có giảm cặn trong máy không?
Có, lọc thô và bồn lắng có nắp đậy giữ lại phần phèn và cặn lơ lửng, còn vôi hoà tan thì giảm được ít hơn. Dù vậy ống vẫn bẩn chậm hơn hẳn và lần vệ sinh nhẹ việc hơn.
Tháo ống vệ sinh có làm vỡ ống không?
Có thể nếu làm lúc ống đang nóng, đặt ống lên tôn nóng hay ép ống vào gioăng lệch. Thợ làm lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, đặt ống trên đệm mềm và thay gioăng mới thì rủi ro rất thấp.