Vỏ tủ pin phồng hoặc cửa tủ cong, mùi ngọt hắc như dung môi, tiếng xì, khói, hay chỗ đầu dây nóng tới mức không đặt tay được là dấu hiệu nguy hiểm: đưa người ra xa, ngắt cầu dao nếu an toàn, gọi 114. Nóng hơn thường lệ, quạt kêu lạ, ứng dụng báo lệch điện áp giữa các cell, pin tự ngắt nhiều lần là dấu hiệu cần gọi đơn vị lắp đặt trong ngày. Chủ nhà nhìn, ngửi, nghe và ghi lại; mở tủ, đo bên trong là việc của thợ.
Anh Phúc có một nhà trọ mười phòng ở phường Dĩ An, TP. Hồ Chí Minh (Bình Dương cũ), tủ pin 10 kWh đặt trong khu kỹ thuật chung tầng trệt. Một buổi tối người thuê phòng đầu dãy nhắn: đi ngang khu tủ điện thấy "có mùi giống keo dán". Anh không biết mùi đó là bình thường hay không, có cần gọi ai giữa đêm không. Bài này giúp anh và những chủ nhà như anh tách bạch: dấu hiệu nào là bình thường, dấu hiệu nào chờ được tới sáng, dấu hiệu nào không chờ được.
Ba mức dấu hiệu và việc cần làm
Bảng này là nguyên tắc chung. Hướng dẫn của hãng sản xuất tủ pin nhà bạn, nếu có, được ưu tiên hơn:
| Dấu hiệu | Mức | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Khói, tiếng xì như xả hơi, mùi hắc nặng, thấy lửa hoặc tia sáng | Nguy hiểm ngay | Đưa người ra ngoài, ngắt cầu dao tổng nếu xa pin, gọi 114 |
| Vỏ tủ phồng, cửa tủ cong, khe hở giữa nắp và thân rộng ra | Nguy hiểm | Không chạm, không mở; tránh xa, gọi đơn vị lắp đặt ngay, chuẩn bị gọi 114 nếu có thêm khói hay mùi |
| Mùi nhẹ lạ, nóng hơn hẳn mọi ngày dù trời không nóng hơn | Cần kiểm tra trong ngày | Ghi lại, chụp ảnh ứng dụng, gọi đơn vị lắp đặt |
| Ứng dụng báo lệch áp giữa các cell tăng dần, pin tự ngắt nhiều lần | Cần kiểm tra sớm | Chụp màn hình, ghi giờ, gửi đơn vị lắp đặt |
| Quạt trong tủ chạy lúc trời nóng, tiếng rè nhẹ của inverter khi tải lớn | Thường bình thường | Ghi lại để so; nếu tiếng thay đổi rõ thì hỏi thợ |
Trường hợp mùi "giống keo dán" ở nhà anh Phúc, đúng ra phải coi là mức cần kiểm tra trong ngày, và nếu mùi nặng dần hoặc có thêm khói thì lên mức nguy hiểm ngay. Anh làm đúng: không mở tủ, mở cửa khu kỹ thuật cho thoáng, nhắc người thuê không lại gần, gọi thợ tới từ sáng sớm. Thợ kiểm ra một đầu cốt ở cầu chì một chiều bị lỏng, nóng làm chảy lớp nhựa bọc. Mùi là của nhựa, chưa phải của pin, nhưng nếu để thêm vài tuần thì chuyện có thể khác.
Vì sao pin phồng, và vì sao phồng là chuyện lớn
Bên trong mỗi cell pin lithium có chất điện phân. Khi cell bị sạc quá mức, xả quá sâu, nóng quá lâu hoặc hư từ bên trong, chất điện phân phân huỷ và sinh khí. Cell dạng túi mềm sẽ phồng lên rõ rệt; cell vỏ cứng thì áp suất dồn bên trong tới khi van an toàn mở ra xả khí. Dù kiểu nào, phồng nghĩa là trong cell đã có phản ứng không mong muốn.
Với tủ pin, nhiều khi bạn không thấy cell phồng mà chỉ thấy vỏ tủ biến dạng nhẹ: cửa tủ khó đóng, nắp bị đẩy lên, các con vít có vẻ bị kéo căng. Đừng ấn cửa cho khít lại, đừng mở ra xem bên trong. Cell đang chịu áp suất, bị đâm thủng hay đè ép thêm có thể bắt đầu thoát nhiệt ngay.
Một chi tiết thợ hay gặp: pin bỏ không, không sạc trong nhiều tháng, ví dụ homestay đóng cửa mùa thấp điểm và chủ nhà ngắt cả hệ, có thể tự xả xuống quá thấp. Khi sạc lại, cell đã hỏng sinh khí. Nếu hệ của bạn phải tắt dài ngày, hỏi đơn vị lắp đặt cách để pin ở mức phần trăm hợp lý trước khi tắt, và nhờ họ kiểm tra trước khi bật lại.
Mỗi tháng năm phút: nhìn, ngửi, nghe gì
Kiểm tra từ bên ngoài, không mở tủ, không chạm vào đầu dây. Chọn một buổi chiều sau khi pin vừa nạp đầy, đứng cách tủ khoảng một bước:
- Nhìn vỏ tủ từ bên cạnh, nheo mắt theo mép: mặt tủ còn phẳng không, khe hở giữa nắp và thân có đều không.
- Nhìn dây đi vào tủ: lớp vỏ dây có đổi màu, ngả nâu, bóng chảy ở gần đầu nối không, ống luồn dây có bị bung không.
- Ngửi: mùi bình thường của khu kỹ thuật là mùi bụi, mùi sơn tường. Mùi ngọt hắc, mùi khét nhựa là không bình thường.
- Nghe: tiếng quạt, tiếng rè nhẹ của inverter khi tải lớn là bình thường. Tiếng lách tách, tiếng xì, tiếng quạt chạy hết cỡ lúc trời mát là cần hỏi.
- Đưa mu bàn tay lại gần vỏ tủ, không cần chạm: thấy hơi ấm là bình thường sau khi pin làm việc; thấy nóng rát như nắp nồi là bất thường.
- Mở ứng dụng theo dõi: ghi nhiệt độ pin, chênh lệch điện áp giữa cell cao nhất và thấp nhất nếu ứng dụng có hiện, số lần cảnh báo trong tháng.
- Nhìn xung quanh: có ai để đồ sát tủ không, có vệt nước, có tổ chuột, tổ kiến trong khe tản nhiệt không.
Ghi kết quả vào một cuốn sổ nhỏ để cạnh tủ điện. Sổ này quan trọng hơn bạn nghĩ: khi gọi thợ, bạn đưa được dữ liệu ba tháng, sáu tháng, thợ thấy ngay xu hướng. Chuột làm tổ trong tủ điện là chuyện không hiếm ở nhà trọ, nhà kho; chúng gặm vỏ dây, và dây hở trong tủ pin là mối nguy rất thật.
Ứng dụng theo dõi nói gì: lệch áp giữa các cell, đọc nôm na
Tủ pin gồm nhiều nhóm cell nối tiếp. Lúc mới, điện áp các nhóm gần như bằng nhau. Theo thời gian, nhóm nào yếu đi sẽ lệch dần. Hệ quản lý pin cân bằng chúng, nhưng chỉ cân được khi lệch ít. Nhiều ứng dụng hiện ra con số chênh lệch giữa nhóm cao nhất và thấp nhất, thường tính bằng phần nghìn vôn.
Bạn không cần biết con số bao nhiêu là chuẩn cho từng loại pin, việc đó thợ biết. Điều bạn cần là thấy xu hướng: nếu tháng đầu chênh lệch là một con số nhỏ, ba tháng sau gấp đôi, sáu tháng sau gấp ba, trong khi cách dùng không đổi, đó là dấu hiệu một nhóm cell đang yếu đi. Chụp màn hình mỗi tháng một lần cùng giờ, cùng mức pin, để so cho công bằng.
Một tình huống hay gặp: pin báo còn bốn mươi phần trăm mà tự ngắt, inverter chuyển sang lưới. Thường là một nhóm cell đã chạm ngưỡng thấp trước các nhóm khác, hệ quản lý pin ngắt để bảo vệ. Lần đầu có thể chỉ là lệch nhẹ, hệ tự cân lại sau vài chu kỳ. Lặp lại nhiều lần trong tuần thì không nên chờ.
Dấu hiệu theo mùa: nắng nóng, nồm ẩm và sau giông bão
Mùa nắng nóng tháng năm tháng sáu, nhiệt độ pin trên ứng dụng tăng là chuyện thường. Điều cần để ý là mức tăng so với cùng kỳ năm trước, hoặc so với những ngày nóng tương đương. Pin nóng hơn mỗi năm vài độ trong cùng điều kiện có thể là khe thông gió bị bụi lấp, quạt trong tủ yếu đi, hoặc đồ đạc đã dồn dần sát tủ mà không ai để ý.
Mùa nồm ở miền Bắc, tường và nền đổ mồ hôi, hơi nước ngưng trên vỏ tủ và trên đầu nối bên ngoài. Đây là lúc nên nhìn kỹ các hộp đấu nối, ống luồn dây: có giọt nước đọng, có vệt gỉ xanh trắng ở chỗ kim loại lộ ra không. Gỉ ở đầu nối làm tăng điện trở, đầu nối nóng lên dần qua nhiều tháng. Thấy gỉ là báo thợ, không tự cạo, không tự xịt chất tẩy.
Sau giông sét, sau mất điện đột ngột nhiều lần trong một buổi, mở ứng dụng xem có cảnh báo mới không, pin có còn liên lạc với inverter không. Sét đánh gần có thể làm hỏng mạch tín hiệu, khiến inverter không còn đọc được dữ liệu pin và chạy theo chế độ an toàn. Nhìn thì hệ vẫn chạy, nhưng thực ra pin đang không được bảo vệ đầy đủ.
Câu hỏi mẫu khi gọi đơn vị lắp đặt
Gọi thợ với thông tin cụ thể giúp họ biết mang theo gì và tới nhanh tới đâu. Có thể mở lời và hỏi như sau:
"Anh ơi tủ pin nhà em tối qua có mùi hắc nhẹ ở khu kỹ thuật, em chưa mở gì, em gửi anh ảnh ứng dụng mấy hôm nay, anh xem có cần ngắt hệ luôn không?"
"Ứng dụng báo chênh áp giữa các cell tăng gấp đôi so với tháng trước, như vầy có trong ngưỡng bảo hành không anh?"
"Cửa tủ pin nhà em hơi cong ra, em có nên tắt hệ bằng nút dừng khẩn cấp không, hay cứ để nguyên chờ anh tới?"
"Lúc anh kiểm tra xong, anh ghi lại giúp em đã kiểm những gì, siết lại đầu nối nào, để em lưu vào sổ bảo hành."
"Nếu cần thay cell hay thay tủ, bên anh làm với hãng thế nào, em có phải tự gửi gì không?"
Ở nhà trọ, nói thêm với người thuê: nếu thấy khói, nghe tiếng xì thì ra ngoài và gọi 114 ngay, không cần gọi chủ trọ trước. Dán dòng đó ở khu kỹ thuật, chữ to, cạnh số điện thoại của chủ trọ.
Hay làm và nên làm khi thấy pin có chuyện
Phản xạ đầu tiên của nhiều người lại là thứ làm tình hình xấu đi:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Mở cửa tủ ra xem bên trong | Không mở; ghi lại, chụp ảnh từ bên ngoài, gọi thợ |
| Lấy quạt thổi thẳng vào tủ cho mát | Mở cửa phòng cho thoáng, không đứng sát tủ; quạt không giải quyết nguyên nhân |
| Rút dây tín hiệu, gạt lung tung các cầu dao một chiều | Chỉ dùng nút dừng khẩn cấp hoặc cầu dao mà thợ đã chỉ cho bạn từ lúc bàn giao |
| Tắt thông báo trên ứng dụng vì kêu nhiều quá | Gửi các thông báo đó cho thợ; cảnh báo lặp lại là dấu hiệu, không phải phiền toái |
| Chờ tới đợt bảo trì năm mới gọi | Mùi lạ, nóng lạ, phồng là gọi ngay, không chờ lịch |
Có một điều chủ nhà không cần làm: mua thêm máy đo nhiệt hồng ngoại, đồng hồ vạn năng để tự đo bên trong tủ. Đo bên trong tủ pin là việc có rủi ro điện giật và chập, cần găng cách điện, dụng cụ cách điện và người có chuyên môn. Một nhiệt kế đặt cạnh tủ và cuốn sổ ghi chép đã đủ cho phần việc của chủ nhà.
Câu hỏi thường gặp
Pin lưu trữ hơi ấm khi sạc có bình thường không?
Bình thường. Pin và inverter sinh nhiệt khi làm việc, vỏ tủ hơi ấm là chuyện thường. Bất thường là khi nóng hơn hẳn mọi ngày trong cùng điều kiện, hoặc nóng tới mức đưa tay lại gần thấy rát.
Pin lưu trữ bị phồng có dùng tiếp được không?
Không. Phồng là dấu hiệu bên trong cell đã có khí do phản ứng hỏng. Không chạm, không mở, không ép cửa tủ lại, tránh xa và gọi đơn vị lắp đặt ngay; có khói hay mùi nặng thì gọi 114.
Mùi lạ ở khu đặt pin có phải luôn từ pin không?
Không hẳn. Mùi khét nhựa thường đến từ đầu nối lỏng hoặc dây quá tải, mùi ngọt hắc có thể từ chất điện phân của cell. Dù từ đâu cũng nên mở cửa cho thoáng, không lại gần và gọi thợ kiểm tra trong ngày.
Pin tự ngắt khi còn nhiều phần trăm là bị gì?
Thường là một nhóm cell chạm ngưỡng bảo vệ trước các nhóm khác, hoặc pin quá nóng, hệ quản lý pin ngắt để bảo vệ. Một lần thì có thể tự hết, lặp lại nhiều lần thì chụp ứng dụng và gửi đơn vị lắp đặt.
Có nên tự mở tủ pin để vệ sinh bụi không?
Không. Bên trong tủ pin có điện áp một chiều nguy hiểm kể cả khi đã ngắt cầu dao. Chủ nhà chỉ lau bụi bên ngoài vỏ bằng khăn khô, giữ khe thông gió thông thoáng; vệ sinh bên trong để thợ làm khi bảo trì.
Nhà trọ nên dặn người thuê gì về tủ pin?
Không lại gần, không để đồ hay dựng xe sát khu kỹ thuật, không cắm sạc gần đó. Thấy khói, nghe tiếng xì, mùi hắc nặng thì ra ngoài, báo mọi người và gọi 114 ngay, sau đó mới gọi chủ trọ.