Điện mặt trời áp mái có lợi hay không không phụ thuộc vào việc hệ phát ra bao nhiêu điện, mà phụ thuộc vào việc nhà bạn dùng được bao nhiêu điện đúng lúc có nắng, tức khoảng từ tám giờ sáng tới bốn giờ chiều. Nhà có người ở nhà ban ngày, chạy điều hoà, máy bơm, máy giặt, nồi cơm, tủ mát buổi trưa thì phần điện mua từ lưới giảm rõ. Nhà mà cả nhà đi làm, đi học từ sáng tới tối, điện dồn hết vào buổi tối, thì một hệ hoà lưới thông thường giúp được ít hơn nhiều so với lời giới thiệu.
Bài này không tính chuyện lời lỗ hay đầu tư. Nó chỉ giúp bạn trả lời một câu trước khi gọi nhà thầu: nhà mình có thật sự dùng điện vào lúc mặt trời đang chiếu không, và dùng khoảng bao nhiêu. Có con số đó trong tay, bạn nghe báo giá sẽ biết họ đang nói đúng nhà mình hay đang nói một nhà mẫu nào đó.
Hai căn nhà cùng hoá đơn, hai câu trả lời khác nhau
Lấy hai nhà giả định cùng một con hẻm ở phường Thủ Đức, TP Hồ Chí Minh, hoá đơn tháng nóng đều khoảng 600 kWh. Nhà thứ nhất của anh Phúc: hai vợ chồng làm văn phòng, hai con đi học bán trú, bảy giờ sáng khoá cửa, sáu giờ tối mới về. Ban ngày trong nhà chỉ còn tủ lạnh và cục phát wifi. Điều hoà, bình nóng lạnh điện, bếp từ, máy giặt đều chạy sau sáu giờ chiều.
Nhà thứ hai của cô Lan: hai ông bà ở nhà cả ngày, con gái làm hàng online ngay tầng trệt, máy lạnh phòng ông bà chạy từ trưa tới chiều, máy bơm đẩy nước lên bồn hai lần một ngày, máy giặt chạy lúc mười giờ sáng. Trên giấy, hai hoá đơn bằng nhau. Nhưng nếu đặt cùng một hệ trên hai mái, nhà cô Lan dùng ngay phần lớn điện hệ làm ra, còn nhà anh Phúc thì phần lớn sản lượng buổi trưa không có ai dùng.
Phần không ai dùng đó đi đâu tuỳ kiểu hệ: phát lên lưới nếu điện lực địa phương cho phép theo quy định hiện hành, bị inverter tự cắt bớt nếu là hệ tự dùng không phát lên lưới, hoặc nạp vào pin nếu có pin. Cả ba cách đều không giống chuyện nhà mình tự dùng. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là mái rộng bao nhiêu mà là điện ban ngày của nhà mình là bao nhiêu.
Đọc công tơ hai mốc một ngày để biết điện ban ngày
Hoá đơn tháng chỉ cho tổng số, không tách ngày đêm. Cách đơn giản nhất mà thợ lâu năm hay dặn là tự ghi công tơ trong một tuần, không cần mua thiết bị gì:
- Chọn một tuần sinh hoạt bình thường, không có khách, không đi chơi xa. Nếu nhà dùng điều hoà theo mùa, ghi vào mùa nóng vì đó là lúc tiền điện cao nhất.
- Mỗi sáng lúc khoảng 7 giờ, đọc chỉ số kWh trên công tơ (con số tổng, không phải đèn nhấp nháy) và ghi vào sổ. Công tơ đặt ở cột điện ngoài ngõ thì đứng dưới nhìn lên, không trèo; nhìn không rõ thì chụp ảnh bằng điện thoại rồi phóng to.
- Mỗi chiều lúc khoảng 17 giờ, đọc và ghi lần nữa. Hiệu số giữa mốc chiều và mốc sáng là điện ban ngày; hiệu số giữa mốc sáng hôm sau và mốc chiều hôm trước là điện ban đêm.
- Cộng bảy ngày, chia bảy để ra trung bình. Ví dụ giả định: ban ngày trung bình 8 kWh, ban đêm 12 kWh, nghĩa là khoảng bốn phần mười điện của nhà nằm trong giờ có nắng.
- Ghi thêm một ngày cuối tuần riêng, vì nhiều nhà thứ bảy chủ nhật dùng điện ban ngày gấp đôi ngày thường.
Con số ban ngày này mới là thứ quyết định một hệ tự dùng đáng hay không đáng. Nhà thầu tử tế khi khảo sát cũng sẽ hỏi bạn câu này; nếu họ chỉ hỏi hoá đơn tháng rồi đưa luôn công suất, bạn đã có sẵn bảng số để hỏi lại.
Vì sao phần điện tiết kiệm thường là phần đắt nhất trên hoá đơn
Biểu giá điện sinh hoạt hiện hành tính theo bậc thang: dùng càng nhiều trong tháng thì những kWh sau cùng càng bị tính giá cao. Bạn xem ngay trên hoá đơn sẽ thấy các dòng bậc, số kWh mỗi bậc và đơn giá từng bậc. Khi hệ điện mặt trời đỡ cho nhà một phần điện ban ngày, công tơ ghi ít đi, và phần bị cắt bớt là phần trên cùng của tháng, tức những bậc cao nhất.
Nói nôm na, nhà dùng nhiều điện ban ngày được lợi ở chỗ giảm phần điện mua ban ngày, mà phần đó lại rơi vào bậc đắt. Nhà dùng ít điện, hoá đơn chỉ nằm ở mấy bậc đầu, thì phần cắt bớt rẻ hơn, và một hệ lớn chủ yếu là để đó. Đây là lý do người trong nghề không trả lời câu "có lợi không" bằng một con số chung cho cả nước.
Cũng đừng để ai tính giúp bạn bằng cách nhân sản lượng cả năm với đơn giá bậc cao nhất. Cách tính đó coi như mọi kWh hệ làm ra đều thay cho kWh đắt nhất, trong khi thực tế một phần bị phát đi, bị cắt, hoặc thay cho kWh rẻ. Muốn biết sát hơn, mang hoá đơn và bảng ghi công tơ một tuần đi hỏi, rồi để nhà thầu chỉ ra họ giả định nhà bạn tự dùng bao nhiêu phần trăm sản lượng.
Nhà nào dùng được nhiều, nhà nào dùng được ít
Bảng dưới gom các kiểu nhà hay gặp. Đây là nhận xét theo thói quen dùng điện, không phải kết luận cho từng nhà; nhà bạn vẫn nên ghi công tơ một tuần.
| Kiểu nhà | Điện ban ngày | Nhận xét |
|---|---|---|
| Nhà có người già, trẻ nhỏ ở nhà, điều hoà chạy trưa | Nhiều | Dùng được phần lớn sản lượng ngay lúc làm ra |
| Nhà làm hàng online, tiệm may, tiệm tóc tại nhà | Nhiều | Máy móc chạy giờ hành chính, khớp giờ nắng |
| Quán cà phê mở sáng tới chiều, mái tôn | Nhiều | Tủ mát, máy xay, điều hoà dồn vào trưa |
| Nhà trọ có máy bơm chung, đèn hành lang | Trung bình | Phòng trọ vắng ban ngày, phần chung thì đều |
| Vợ chồng đi làm, con đi học cả ngày | Ít | Điện dồn tối, hệ hoà lưới thường giúp ít |
| Nhà nghỉ dưỡng cuối tuần, đóng cửa ngày thường | Rất ít | Phải hỏi kỹ kiểu hệ và quy định phát lên lưới |
Nhà ở dòng "ít" không có nghĩa là không nên lắp, mà là phải hỏi kỹ hơn: có dời được việc giặt, bơm nước, nấu cơm hẹn giờ sang buổi trưa không; có cần pin không; hệ nhỏ hơn có hợp hơn không. Phần chọn công suất cụ thể theo hoá đơn có bài riêng trong cùng chuyên mục tính công suất của sổ tay này.
Khi nào nên chờ chưa lắp, dù hoá đơn cao
Có vài tình huống người làm nghề thường khuyên chủ nhà chờ một chút. Thứ nhất là mái sắp phải sửa: mái tôn đã gỉ chân vít, sân thượng đang thấm, mái ngói sắp lợp lại. Lắp hệ lên rồi mới sửa mái nghĩa là phải tháo cả dàn pin xuống rồi lắp lại, tốn thêm công và dễ nứt tấm, hỏng đầu nối. Sửa mái trước, lắp sau luôn rẻ hơn.
Thứ hai là nhà sắp thay đổi cách sống: con sắp đi học xa, ông bà sắp chuyển về ở cùng, sắp mở tiệm tại nhà, sắp mua xe điện. Điện ban ngày của nhà có thể đổi hẳn trong vài tháng tới, và hệ nên được tính theo nhà của năm sau chứ không phải nhà của tháng này. Thứ ba là nhà đang thuê hoặc sắp bán, vì hệ gắn chặt vào mái, tháo ra mang đi không đơn giản.
Thứ tư là bóng râm. Một toà nhà đang xây cao hơn ngay hướng nam hay hướng tây, một cây bàng đang lớn sát mái, sẽ cắt mất nắng của vài tấm trong vài năm tới. Hỏi nhà thầu xem họ đã tính tới bóng râm của mùa đông, khi mặt trời thấp, chưa. Chờ vài tháng để biết rõ những chuyện này thường không thiệt gì, còn lắp vội rồi phải tháo thì thiệt chắc.
Những câu hỏi nên đặt ra với nhà thầu khi khảo sát
Hỏi giả định tự dùng. "Anh tính nhà em tự dùng được bao nhiêu phần trăm điện hệ làm ra, anh dựa vào đâu để ra con số đó?" Nhà thầu nghiêm túc sẽ trả lời dựa trên giờ có người ở nhà và thiết bị, không phải một con số in sẵn.
Hỏi phần dư đi đâu. "Trưa nhà em vắng thì điện thừa đi đâu, hệ này phát lên lưới hay tự cắt, việc đó phải làm thủ tục gì với điện lực?" Phần quy định thì dặn họ chỉ cách hỏi điện lực địa phương, đừng nhận lời hứa miệng.
Hỏi hệ nhỏ hơn. "Nếu em chỉ lắp vừa đủ cho điện ban ngày thì công suất bao nhiêu, giá khác bao nhiêu, sau này muốn thêm tấm thì có thêm được không?" Câu này giúp bạn tránh bị đẩy lên hệ lớn vì "lắp một lần cho xong".
Hỏi về thói quen. "Nhà em nên dời việc gì sang buổi trưa thì hợp với hệ này nhất?" Người làm lâu năm thường chỉ ngay: máy bơm, máy giặt, nồi cơm hẹn giờ, bình nóng lạnh điện hẹn giờ trưa.
Hỏi cách theo dõi. "Sau khi lắp, nhà em xem ở đâu để biết mỗi ngày tự dùng bao nhiêu, phát đi bao nhiêu?" Không có cách xem thì bạn sẽ không bao giờ biết hệ có giúp như lời nói hay không.
Hay làm và nên làm khi đang cân nhắc
Những sai lầm này đều đến từ việc nhìn hoá đơn tổng mà không nhìn giờ dùng điện:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Đưa hoá đơn tháng cao nhất rồi hỏi "lắp bao nhiêu kW" | Ghi công tơ một tuần để biết điện ban ngày, mang cả hoá đơn mùa nóng và mùa mát |
| Tin bảng tính nhân toàn bộ sản lượng với giá bậc cao nhất | Hỏi rõ họ giả định tự dùng bao nhiêu phần trăm và vì sao |
| Lắp thật lớn cho "kín mái" | Bắt đầu từ mức đủ cho ban ngày, hỏi khả năng mở rộng sau |
| Mua thêm pin ngay vì sợ phí điện thừa | Xem trước có dời được việc sang buổi trưa không; pin là quyết định riêng, đắt và cần chỗ đặt an toàn |
| Quên mất điều hoà chỉ chạy tối | Ghi rõ thiết bị nào chạy giờ nào, đưa cho nhà thầu |
Sau khi lắp, hãy tự kiểm trong bốn tuần đầu: mỗi tuần ghi chỉ số công tơ và sản lượng trên ứng dụng theo dõi của hệ vào cùng một trang sổ. So với tuần ghi trước khi lắp, phần điện mua ban ngày phải giảm rõ. Nếu giảm rất ít trong khi ứng dụng báo hệ làm ra nhiều, khả năng lớn là phần lớn sản lượng đang bị phát đi hoặc bị cắt, và đó là lúc ngồi lại với nhà thầu để xem cách dùng điện, không phải đổi thiết bị.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đi làm cả ngày thì có nên lắp điện mặt trời áp mái không?
Vẫn có thể, nhưng phải tính kỹ hơn nhà có người ở nhà. Nếu hầu hết điện dùng vào buổi tối, một hệ hoà lưới thông thường chỉ giảm được phần nhỏ. Hãy ghi công tơ một tuần, xem dời được việc gì sang buổi trưa, rồi hỏi nhà thầu một hệ nhỏ hơn hoặc hỏi riêng chuyện pin.
Hoá đơn điện bao nhiêu thì nên lắp điện mặt trời?
Không có ngưỡng chung, vì hai nhà cùng hoá đơn có thể dùng điện ban ngày rất khác nhau. Con số đáng xem là điện ban ngày, tách bằng cách đọc công tơ lúc bảy giờ sáng và năm giờ chiều trong một tuần. Nhà dùng ít điện, hoá đơn chỉ ở mấy bậc đầu, thì lợi ích thường nhỏ.
Lắp điện mặt trời có giúp giảm tiền điện bậc cao không?
Có, theo nghĩa phần điện hệ thay cho bạn là phần cuối tháng, thường rơi vào các bậc cao của biểu giá bậc thang hiện hành. Mức giảm bao nhiêu tuỳ phần điện tự dùng ban ngày. Đơn giá từng bậc xem ngay trên hoá đơn của nhà bạn.
Điện mặt trời làm ra mà nhà không dùng hết thì đi đâu?
Tuỳ kiểu hệ. Hệ hoà lưới có thể phát phần dư lên lưới nếu được phép theo quy định hiện hành của điện lực địa phương, hệ tự dùng sẽ tự giảm công suất, còn hệ có pin thì nạp vào pin. Hỏi nhà thầu rõ hệ của bạn thuộc kiểu nào và hỏi điện lực về thủ tục.
Có cách nào biết trước nhà mình tự dùng được bao nhiêu phần trăm không?
Có thể ước lượng bằng cách ghi công tơ hai mốc sáng và chiều trong một tuần, rồi so điện ban ngày với sản lượng dự kiến nhà thầu đưa ra. Phần nhỏ hơn trong hai con số gần với phần tự dùng. Sau khi lắp, ứng dụng theo dõi của hệ sẽ cho con số thật để đối chiếu.
Có nên lắp hệ thật lớn cho kín mái để dùng lâu dài không?
Không nên mặc định như vậy. Hệ lớn hơn điện ban ngày của nhà sẽ có nhiều sản lượng không ai dùng lúc trưa. Hỏi nhà thầu phương án vừa đủ ban ngày và khả năng thêm tấm sau này, khi nhà có thêm điều hoà hoặc xe điện.