Hệ điện mặt trời 5kWp thường dùng khoảng 8 tới 10 tấm pin cỡ phổ biến hiện nay, mặt tấm chiếm khoảng 22 tới 26 mét vuông; tính thêm lối đi bảo trì và khoảng cách mép mái thì mái tôn dốc cần khoảng 28 tới 32 mét vuông trống, còn mái bằng đặt khung nghiêng nhiều hàng có thể cần 35 tới 45 mét vuông. Hệ này hợp với nhà dùng khoảng 12 tới 18 kWh điện vào giờ có nắng mỗi ngày, ví dụ giả định.
Tình huống giả định: chị Hạnh có nhà ống năm tầng mặt tiền bốn mét rưỡi ở một phường của thành phố Cần Thơ, tầng trệt bán hàng tạp hoá, ở trên là nhà. Sân thượng dài mười sáu mét nhưng có tum cầu thang, bồn nước, chỗ phơi đồ. Nhà thầu đề xuất 5kW, chị muốn biết mái nhà mình có đủ chỗ thật không, và vì sao người này nói 9 tấm, người kia nói 12 tấm cho cùng 5kW.
Vì sao cùng 5kW mà người nói 9 tấm, người nói 12 tấm
Số tấm phụ thuộc công suất mỗi tấm. Tấm phổ biến cho nhà ở hiện nay thường nằm trong khoảng 400 tới hơn 600 Wp mỗi tấm, kích thước lớn nhỏ khác nhau. Ví dụ giả định: 9 tấm loại 580 Wp được khoảng 5,2 kWp; 12 tấm loại 430 Wp cũng được khoảng 5,2 kWp. Hai cách đều ra cùng công suất, khác nhau ở kích thước tấm, trọng lượng từng tấm, và cách xếp trên mái.
Tấm lớn ít tấm hơn, ít đầu nối hơn, lắp nhanh hơn, nhưng mỗi tấm dài hơn hai mét, nặng khoảng hai mươi lăm tới ba mươi ký, khó đưa lên mái nhà ống chỉ có cầu thang hẹp, và khó xếp vừa những khoảng mái lắt nhắt giữa tum thang và bồn nước. Tấm nhỏ nhiều tấm hơn, xếp linh hoạt hơn trên mái nhỏ, nhưng nhiều đầu nối hơn, mà mỗi đầu nối là một chỗ phải bấm đúng kỹ thuật.
Vì thế khi nghe hai con số khác nhau, đừng hỏi ai đúng, mà hỏi "anh dùng tấm bao nhiêu W, kích thước bao nhiêu, anh xếp thế nào trên mái nhà em". Một bản vẽ sơ bộ xếp tấm lên mặt bằng sân thượng, dù vẽ tay, nói nhiều hơn mọi lời giải thích.
Ví dụ giả định: diện tích cần theo kiểu mái
Bảng dưới dùng tấm khoảng 580 Wp, mỗi tấm khoảng 2,3 mét nhân 1,1 mét, 9 tấm cho khoảng 5,2 kWp. Số là ví dụ để bạn ước, con số thật theo bản vẽ của đơn vị khảo sát.
| Kiểu mái | Cách đặt tấm | Diện tích trống cần khoảng | Ghi chú của người làm |
|---|---|---|---|
| Mái tôn dốc một mặt hướng nam | Kẹp sát mái theo độ dốc | 28 đến 32 m² | Phải bắt vào xà gồ, vít có gioăng, không chỉ bắt vào tôn |
| Mái tôn hai mặt đông và tây | Chia hai nửa, mỗi mặt một chuỗi | 30 đến 35 m² | Sản lượng mỗi mặt lệch giờ, cần inverter có hai ngõ vào riêng hoặc tính chuỗi phù hợp |
| Mái bằng bê tông, khung nghiêng một hàng dài | Khung nghiêng khoảng 10 đến 15 độ | 30 đến 35 m² | Hợp sân thượng dài và hẹp của nhà ống |
| Mái bằng, khung nghiêng nhiều hàng | Hai, ba hàng trước sau | 35 đến 45 m² | Phải chừa khoảng cách để hàng trước không che hàng sau lúc sáng chiều mùa đông |
| Mái bằng, khung cao làm mái che | Giàn cao trên đầu người, dưới vẫn phơi đồ | Bằng diện tích giàn | Tốn khung hơn, cần kỹ sư tính tải và gió |
Mặt tiền bốn mét rưỡi nghe hẹp, nhưng sân thượng mười sáu mét trừ tum thang và bồn nước vẫn có thể còn khoảng ba mươi mét vuông. Nhà chị Hạnh hợp nhất là một hàng khung dài chạy dọc sân thượng, hoặc giàn cao để vẫn giữ chỗ phơi đồ.
Mái có chịu được tải của tấm, khung và cả gió giật mùa mưa bão hay không là câu hỏi của kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát, không phải chuyện ước bằng mắt. Nhà cũ, nhà cơi nới thêm tầng, sân thượng từng thấm thì càng phải hỏi kỹ.
Nhà nào hợp 5kW: đếm phần ban ngày, không đếm cả hoá đơn
Ví dụ giả định ở Cần Thơ: mỗi kWp trung bình làm ra khoảng 4 kWh mỗi ngày, vậy 5,2 kWp ra khoảng 20 kWh, nhân hệ số hao hụt khoảng 0,8 còn khoảng 16 kWh mỗi ngày, khoảng 480 kWh mỗi tháng. Ở Hà Nội cùng hệ đó ra khoảng 13 kWh mỗi ngày.
Nhà chị Hạnh có tầng trệt bán tạp hoá mở cửa từ sáu giờ sáng tới chín giờ tối: tủ mát nước ngọt, tủ đông kem, quạt, đèn, một máy lạnh ở quầy chạy buổi trưa. Ví dụ giả định phần ban ngày khoảng 14 tới 16 kWh. Như vậy 5kWp gần như vừa khít với phần ban ngày, trưa nắng có lúc dư chút ít, trời râm thì thiếu chút ít. Đây là kiểu nhà hợp 5kW nhất: có hoạt động kinh doanh nhỏ hoặc có người ở nhà, dùng điện đều trong giờ nắng.
Ngược lại, một nhà ống cùng diện tích sân thượng nhưng cả nhà đi làm ban ngày, hoá đơn 600 kWh mà phần lớn rơi vào buổi tối, thì lắp 5kWp vì "mái đủ chỗ" sẽ làm ra nhiều hơn hẳn nhu cầu ban ngày. Mái lắp được 5kW không có nghĩa nhà cần 5kW. Con số đúng là số nhỏ hơn trong hai số: số mái chứa được và số phần ban ngày cần.
Chủ nhà chuẩn bị gì trước buổi khảo sát mái
Buổi khảo sát thường chỉ một hai tiếng. Chuẩn bị trước những thứ dưới đây thì thợ khảo sát làm đúng, bạn hỏi đúng:
- Dọn lối lên sân thượng, cất đồ đạc trên mái để thợ đo được kích thước thật, nhìn được chân tường, chỗ thấm, chỗ nứt.
- Chuẩn bị bản vẽ nhà nếu còn giữ, hoặc ghi lại năm xây, có cơi nới tầng nào không, sân thượng có từng chống thấm lại không.
- Ghi lại những vật đổ bóng lên mái và bóng đổ vào giờ nào, chụp ảnh lúc tám giờ sáng, mười hai giờ trưa và ba giờ chiều.
- Đưa hoá đơn sáu tới mười hai tháng gần nhất, kèm ghi chú phần điện dùng ban ngày nếu đã ghi công tơ sáng chiều.
- Hỏi trước người lên mái có dây an toàn, mũ và giày bám không; mái tôn dốc phải có điểm neo dây. Không lên mái cùng thợ nếu bạn không có đồ bảo hộ, trời mưa, gió lớn hay trưa nắng gắt.
- Nói rõ những việc sau này còn muốn dùng mái: phơi đồ, đặt bồn nước nóng năng lượng mặt trời, trồng cây, để thợ chừa chỗ.
Những câu hỏi mẫu lúc khảo sát: "Anh xếp được mấy tấm trên sân thượng nhà em, anh vẽ giúp em sơ đồ xếp tấm được không?", "Khung bắt vào đâu, có khoan xuyên sàn sân thượng không, chống thấm lại chỗ khoan thế nào?", "Tấm này nặng bao nhiêu ký, cả hệ cộng khung khoảng bao nhiêu, anh có cần kỹ sư xem kết cấu không?", "Lối đi để sau này vệ sinh tấm anh chừa ở đâu?"
Hay làm và nên làm với hệ 5kW trên mái nhỏ
Những lỗi gặp nhiều ở nhà phố mái nhỏ:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Lắp kín mái để được đủ 5kW | Chừa lối đi ít nhất một bên dãy tấm để vệ sinh và sửa chữa mà không phải bước lên tấm |
| Đặt hàng tấm sát chân tum thang cho gọn | Tính bóng của tum thang mùa đông, bóng dài hơn mùa hè nhiều |
| Để bồn nước nóng và dàn tấm chen nhau | Bố trí bồn nước nóng ở phía không đổ bóng lên dàn tấm |
| Khoan bắt khung xuyên sàn rồi trét keo qua loa | Yêu cầu chống thấm lại từng chân khung và cam kết xử lý nếu dột |
| Chọn tấm to nhất cho ít tấm | Chọn cỡ tấm vừa cầu thang, vừa mái và xếp được nhiều tấm cùng hướng |
Cái không cần làm: phá bồn nước hay xây lại tum thang chỉ để lắp thêm vài tấm cho tròn 5kW. Bớt một hai tấm, hệ còn 4,5kW, thường hợp lý hơn một cuộc sửa mái tốn kém và dễ thấm.
Tự kiểm sau khi lắp: mái, tấm và sản lượng tháng đầu
Ngay sau khi thợ bàn giao, bạn đứng ở chỗ an toàn trên sân thượng nhìn: dãy tấm có thẳng hàng không, có chân khung nào kê tạm bằng gạch không, dây đi trong ống hay vắt trần trên sàn, đầu nối có bị ngâm trong chỗ trũng đọng nước không. Không bước lên tấm, không chạm vào dây và đầu nối.
Sau trận mưa đầu tiên, xuống tầng ngay dưới sân thượng xem trần có vệt ẩm ở vị trí chân khung không. Mái tôn thì nhìn từ dưới lên ở chỗ bắt vít; vít không có gioăng cao su, hoặc bắt lệch xà gồ, thường dột sau mùa mưa đầu. Thấy vệt ẩm thì chụp ảnh, gửi đơn vị lắp đặt ngay, đừng đợi.
Bốn tuần đầu ghi sản lượng mỗi ngày từ ứng dụng theo dõi, chia cho số kWp, rồi so với khoảng ví dụ ở trên cho vùng mình. Hệ 5kWp ở miền Nam mùa khô mà mỗi ngày chỉ được dưới 12 kWh trong khi trời nắng, nên hỏi lại về bóng râm, đầu nối và cài đặt. Kiểm tra trong tủ điện và inverter là việc của thợ, chủ nhà chỉ quan sát, ghi lại và hỏi.
Nhà một pha lắp 5kW có sao không: hỏi gì về công tơ và tủ điện
Phần lớn nhà ở dùng điện một pha. Hệ 5kWp một pha là cỡ rất thường gặp, không có gì lạ, nhưng có ba chuyện cần hỏi trước. Thứ nhất, dây từ inverter về tủ điện tổng và aptomat cho nhánh điện mặt trời phải đúng cỡ, vì buổi trưa dòng điện chạy trên nhánh này khá lớn. Thứ hai, đường dây từ cột điện vào nhà cũ, mảnh, hoặc xa trạm biến áp thì buổi trưa điện áp có thể lên cao, inverter tự ngắt để bảo vệ, sản lượng mất một khúc mà chủ nhà không hiểu vì sao. Thứ ba, nhà muốn phần dư được ghi nhận hay muốn chặn phát ngược, phải hỏi điện lực địa phương quy định hiện hành và thủ tục, có khi phải thay công tơ.
Câu hỏi mẫu cho đơn vị lắp đặt: "Nhà em điện một pha, dây vào nhà từ hồi xây hơn mười lăm năm, anh có kiểm điện áp buổi trưa trước khi lắp không?" và "Nhánh điện mặt trời anh đi dây cỡ nào, aptomat bao nhiêu A, có cắt riêng được khi cần sửa không?" Câu hỏi cho điện lực: "Nhà em định lắp điện mặt trời áp mái khoảng 5kW, bên mình cần em đăng ký giấy tờ gì, có phải thay công tơ không?"
Mọi việc đấu vào tủ điện tổng là việc của thợ có chuyên môn và có cắt điện an toàn. Chủ nhà chỉ cần biết cầu dao nào cắt nhánh điện mặt trời, dán ghi chú ngay cạnh để người nhà biết khi có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời 5kW cần bao nhiêu tấm pin?
Tuỳ công suất mỗi tấm. Ví dụ giả định với tấm khoảng 580 Wp thì 9 tấm, với tấm khoảng 430 Wp thì 12 tấm. Cả hai đều quanh 5kWp, khác nhau ở kích thước, trọng lượng và cách xếp trên mái.
Lắp điện mặt trời 5kW cần bao nhiêu mét vuông mái?
Ví dụ giả định khoảng 28 tới 32 mét vuông trống trên mái tôn dốc, khoảng 35 tới 45 mét vuông nếu mái bằng đặt khung nghiêng nhiều hàng. Con số thật theo bản vẽ xếp tấm của đơn vị khảo sát.
Hệ 5kW một tháng làm ra bao nhiêu điện?
Ví dụ giả định khoảng 450 tới 500 kWh ở miền Nam và khoảng 380 tới 420 kWh ở miền Bắc, tính trung bình năm sau hao hụt. Tháng mưa hoặc rét thấp hơn đáng kể, tháng nắng khô cao hơn.
Mái nhà ống mặt tiền bốn mét có lắp được 5kW không?
Thường được nếu sân thượng đủ dài và ít vật cản. Một hàng khung dài chạy dọc sân thượng hoặc giàn cao là cách hay dùng. Khả năng chịu tải của mái phải hỏi kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát.
Mái chỉ đủ 4kW thì có nên ép cho đủ 5kW không?
Không nên. Ép tấm vào chỗ bị bóng râm hay bỏ lối đi bảo trì làm sản lượng mỗi tấm thấp đi và khó vệ sinh. Một hệ 4 hoặc 4,5kW đặt đúng chỗ thường làm ra điện tốt hơn và bền hơn.
Cần chuẩn bị gì trước khi thợ tới khảo sát mái?
Dọn lối lên mái, chuẩn bị hoá đơn sáu tới mười hai tháng, ghi lại bóng râm theo giờ, bản vẽ nhà nếu có, và nói rõ bạn còn muốn dùng mái vào việc gì. Hỏi trước thợ có dây an toàn và mũ không.