Mái tôn lắp được điện mặt trời trong đa số trường hợp, nhưng việc tấm pin có chắc và mái có dột hay không phụ thuộc vào ba thứ nằm dưới tấm pin: xà gồ đỡ mái còn tốt và đủ dày, tôn đủ dày để giữ kẹp hoặc vít, và từng con vít bắt xuyên tôn phải trúng xà gồ, nằm ở đỉnh sóng, có gioăng cao su kín. Một hệ lắp ẩu trên mái tôn thường không hỏng ngay, mà lộ ra sau mùa mưa đầu tiên bằng những vệt nước loang trên trần.
Bài đi theo một ví dụ giả định: nhà cấp 4 mái tôn của anh Lộc ở một xã thuộc thành phố Cần Thơ, năm người, mái tôn sóng vuông lợp được tám năm, mái dốc về hai phía, rộng mỗi mảng khoảng 5 x 9 m. Anh được báo giá một hệ khoảng 5 kWp, tức chừng chín tới mười tấm pin. Phần dưới giải thích chủ nhà nên nhìn gì, hỏi gì và kiểm gì, không bàn chuyện tính công suất hay giá.
Ba thứ dưới tấm pin quyết định mái tôn có chịu nổi không
Tấm pin không nằm trên tôn. Nó nằm trên hai thanh ray nhôm, ray bắt vào chân đế, chân đế bắt xuống mái. Lực của tấm pin, của gió thổi luồn dưới tấm và của người thợ đi lại khi lắp đều đi theo đường đó xuống xà gồ, rồi từ xà gồ xuống tường hoặc vì kèo. Nếu chân đế chỉ bám vào tôn mà không ăn vào xà gồ, toàn bộ lực dồn lên một lớp kim loại mỏng chưa tới nửa li, và mỗi trận gió mạnh lại làm lỗ vít rộng thêm một chút.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "mái tôn có lắp được không" mà là: xà gồ nhà mình là thép hay gỗ, cách nhau bao nhiêu, còn thẳng không; tôn loại gì, dày bao nhiêu, còn bao lâu nữa phải thay; và đơn vị lắp đặt định dùng kẹp hay bắt vít. Ba câu này chủ nhà có thể hỏi và tự nhìn một phần từ dưới trần, không cần leo lên mái.
Thợ lâu năm thường lật tấm trần nhựa hoặc chui lên khoảng giữa trần và mái trước khi báo giá. Đơn vị nào chỉ đứng dưới sân nhìn lên, đo bằng mắt rồi báo giá luôn thì bạn nên hỏi thêm, vì họ chưa thấy thứ quan trọng nhất là xà gồ.
Nhìn xà gồ từ dưới trần: chủ nhà tự xem được những gì
Vật liệu. Xà gồ thép hộp hoặc thép chữ C mạ kẽm thường đủ để bắt chân đế. Xà gồ gỗ ở nhà cũ cũng bắt được nhưng phải xem kỹ mối mọt, nứt dọc thớ, chỗ mục ở đầu gác lên tường do nước dột lâu năm. Gõ nhẹ cán tua vít vào gỗ, chỗ nào kêu bộp hoặc lún là chỗ có vấn đề.
Khoảng cách giữa các xà gồ. Đo bằng thước dây từ tâm thanh này sang tâm thanh kia. Ví dụ giả định nhà anh Lộc là khoảng 1 m. Con số này cho thợ biết mỗi thanh ray sẽ có bao nhiêu điểm bắt xuống, và chân đế có đặt trúng xà gồ được không hay phải thêm thanh phụ.
Độ thẳng. Đứng ở đầu hồi nhìn dọc theo xà gồ. Thanh nào võng xuống ở giữa nhịp, dù chỉ một hai phân, là dấu hiệu đã chịu tải quá sức hoặc tiết diện nhỏ. Đây là chỗ cần kỹ sư hoặc đơn vị khảo sát xem trước khi đặt thêm tải.
Gỉ sét. Gỉ lớp mặt thì bình thường. Gỉ bong vảy, thủng lỗ, hoặc gỉ chảy thành vệt nâu quanh chân vít cũ thì xà gồ đã mỏng đi. Nhà gần ao, gần chuồng trại hay bếp củi thường gỉ nhanh hơn.
Vết dột cũ. Vệt ố trên trần, trên xà gồ gỗ cho biết những chỗ vít cũ đã hở. Chụp ảnh lại trước khi lắp để sau này phân biệt dột cũ với dột mới do đơn vị lắp đặt gây ra.
Kẹp tôn hay bắt vít xuyên tôn: tuỳ loại sóng
Chân đế trên mái tôn có hai họ chính. Chủ nhà không cần chọn thay thợ, nhưng nên biết để hỏi cho đúng loại mái nhà mình:
| Loại mái | Cách bắt thường gặp | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|
| Tôn sóng vuông, sóng tròn bắt vít | Chân đế chữ L hoặc ke bắt vít xuyên qua đỉnh sóng xuống xà gồ | Vít có trúng xà gồ không, có gioăng không, có trám keo không |
| Tôn sóng đứng (kiểu lợp kẹp, không lộ vít) | Kẹp ôm vào gân sóng đứng, không khoan thủng tôn | Tôn đủ dày để kẹp không làm méo gân không |
| Tôn mỏng, tôn đã gỉ | Không nên bắt trực tiếp; cân nhắc thay tôn hoặc làm khung riêng | Còn bao lâu phải thay mái |
| Tôn có lớp cách nhiệt dán dưới | Vít dài hơn để xuyên qua lớp xốp và ăn vào xà gồ | Lớp xốp bị ép có làm lệch vít không |
Về độ dày, ví dụ giả định: tôn 0,4 – 0,45 mm còn tốt thường giữ vít và kẹp ổn; tôn 0,3 mm hoặc mỏng hơn, đi lên thấy lún dưới chân, là loại thợ có kinh nghiệm sẽ ngần ngại. Độ dày thật thường ghi trên phiếu mua tôn; không còn phiếu thì nhờ thợ đo ở mép tôn bằng thước kẹp. Kẹp tôn sóng đứng có ưu điểm không thủng mái, nhưng chỉ dùng được với đúng loại sóng đó, đừng để ai "chế" kẹp cho tôn sóng vuông.
Vì sao vít bắt mái tôn hay dột sau mùa mưa đầu
Một hệ 5 kWp trên mái tôn có thể có từ ba mươi tới năm mươi con vít xuyên tôn. Mỗi con là một lỗ thủng. Nước chỉ cần một lỗ hở là đủ chảy thành vệt trên trần. Thợ lâu năm nói vui rằng mái tôn không dột vì tấm pin, mái dột vì con vít bắt vội lúc trời sắp tối.
Ba lỗi hay gặp nhất. Thứ nhất, vít bắt ở lòng máng (chỗ trũng giữa hai sóng) thay vì đỉnh sóng; lòng máng là đường nước chảy, gioăng ngâm nước liên tục nên nhanh hở. Thứ hai, vít không có gioăng cao su, hoặc gioăng loại rẻ, nắng vài tháng là chai cứng và nứt. Thứ ba, vít siết quá tay làm lõm sóng tôn tạo thành một cái chén nhỏ đọng nước ngay quanh chân vít, hoặc siết lỏng nên gioăng không ép kín.
Lỗi thứ tư khó thấy hơn: thợ khoan trượt khỏi xà gồ, rút vít ra khoan lỗ khác, bỏ lại lỗ cũ không bịt. Từ dưới trần, chỗ này hiện thành một đốm sáng nhỏ khi trời nắng. Sau khi lắp xong, chui lên trần vào buổi trưa và tắt đèn là cách nhanh nhất để thấy những lỗ thừa này. Mỗi lỗ thừa phải được bịt bằng vít có gioăng hoặc keo trám chuyên dùng cho mái, không chỉ quệt keo silicon lên mặt.
Tính thử tải trọng bằng số giả định
Ví dụ giả định: mỗi tấm pin cỡ phổ biến hiện nay dài khoảng 2,2 m, rộng khoảng 1,1 m, nặng chừng 27 kg. Mười tấm nặng khoảng 270 kg. Ray nhôm, chân đế, kẹp và dây thêm chừng 40 – 60 kg. Tổng khoảng 310 – 330 kg, trải trên diện tích tấm khoảng 24 m², tức trung bình chừng 13 – 14 kg trên mỗi mét vuông mái.
So với tải trọng tôn tự thân và người đi lại khi sửa mái, con số này không lớn, nên nhiều mái tôn còn tốt chịu được. Nhưng có ba điều số trung bình không nói. Một là tải không đều: nó dồn vào các điểm chân đế, mỗi điểm có thể chịu vài chục ký cộng với lực gió. Hai là lực gió thổi luồn dưới tấm pin có thể lớn hơn trọng lượng tấm nhiều lần khi có giông lớn, và lực đó kéo ngược lên chứ không đè xuống. Ba là trong lúc lắp, hai ba người thợ cùng đứng một vùng mái, cộng thêm chồng tấm pin chờ lắp.
Vì vậy con số trên chỉ để chủ nhà hình dung, không phải để tự kết luận mái chịu được. Nhà có xà gồ gỗ cũ, nhà cơi nới, nhà có dấu võng hay gỉ nặng thì nên nhờ kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát xem và ghi nhận xét vào biên bản khảo sát, trước khi ký hợp đồng.
Câu hỏi mẫu khi đơn vị lắp đặt tới khảo sát mái tôn
Viết sẵn ra giấy, hỏi lần lượt, ghi câu trả lời ngay cạnh:
- "Anh cho em hỏi, chân đế bên mình bắt vào xà gồ hay chỉ bắt vào tôn? Mỗi thanh ray có mấy điểm bắt?"
- "Mái nhà em tôn sóng vuông, anh bắt vít ở đỉnh sóng hay lòng máng? Vít có gioăng cao su không, gioăng loại gì?"
- "Xà gồ nhà em cách nhau khoảng một mét, nếu chân đế không trúng xà gồ thì anh xử lý sao, có thêm thanh phụ không?"
- "Lỡ khoan trượt thì lỗ thừa bên mình bịt bằng gì? Bàn giao xong mà mái dột thì bên mình bảo hành chống dột bao lâu?"
- "Anh lên trần xem xà gồ giúp em được không, rồi ghi nhận xét vào biên bản khảo sát luôn?"
- "Lúc lắp có mấy người lên mái, có đi trên tấm ván lót hay giẫm thẳng lên tôn?"
Câu trả lời mơ hồ kiểu "yên tâm, mái nào bên em cũng làm rồi" không thay được việc nhìn xà gồ. Câu nào đơn vị trả lời chắc chắn thì đề nghị ghi vào hợp đồng hoặc biên bản, nhất là thời hạn bảo hành chống dột tách riêng với bảo hành tấm pin và inverter.
Hay làm và nên làm khi lắp pin trên mái tôn
Những chuyện dưới đây gặp nhiều ở nhà cấp 4 và nhà trọ mái tôn:
| Hay làm | Nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Lắp trên tôn đã gỉ vì "còn dùng được vài năm" | Hỏi tuổi mái, cân nhắc thay tôn trước | Tháo hệ ra để thay mái sau này tốn công và dễ hỏng |
| Để thợ tự chọn chỗ bắt vít | Đánh dấu vị trí xà gồ trước, bắt đúng đỉnh sóng | Vít trượt xà gồ chỉ bám tôn, gió lớn làm lỏng |
| Chấp nhận vít không gioăng cho rẻ | Đòi vít có gioăng cao su chịu nắng | Gioăng rẻ chai cứng sau vài mùa nắng |
| Không xem trần sau khi lắp | Chui lên trần buổi trưa, tắt đèn tìm đốm sáng | Lỗ thừa hiện ra ngay, sửa lúc thợ còn ở đó |
| Cho thợ giẫm thẳng lên tôn | Yêu cầu đi trên ván lót, đặt chân trên xà gồ | Tôn lõm tạo vũng đọng nước quanh vít |
Cái không cần mua: lớp sơn chống dột quét toàn bộ mái "cho chắc" trước khi lắp, nếu mái còn tốt. Chỗ cần kín là quanh từng chân đế, không phải cả mái. Cũng không cần thay toàn bộ xà gồ khi chỉ một hai thanh có vấn đề; kỹ sư hoặc thợ có kinh nghiệm sẽ chỉ ra thanh nào cần gia cố.
Tự kiểm trong bốn tuần đầu và sau trận mưa lớn đầu tiên
Không lên mái. Mọi việc dưới đây làm từ dưới trần hoặc từ sân:
- Ngày bàn giao: chụp ảnh từng chân đế từ vị trí an toàn hoặc xin thợ chụp gửi lại, chụp trần ở những chỗ có xà gồ mang chân đế.
- Trưa ngày thứ hai: chui lên trần, tắt đèn, tìm đốm sáng quanh các vị trí chân đế. Ghi lại nếu có, gọi đơn vị lắp đặt quay lại.
- Sau trận mưa to đầu tiên: xem lại trần, đặc biệt dưới các chân đế gần mép mái và gần máng xối. Vệt ố mới có hình tròn quanh một điểm thường là chân vít.
- Sau trận gió mạnh đầu tiên: đứng dưới sân nhìn hàng tấm có thẳng không, có tấm nào lệch hay mép ray nào nhô lên không. Thấy lạ thì không tự lên mái, gọi thợ.
- Cuối tuần thứ tư: ghi vào sổ ngày lắp, số chân đế, những chỗ đã sửa, để đối chiếu khi cần bảo hành chống dột.
Nếu phải lên mái vì việc khác, chỉ làm khi mái khô, trời không gió, tránh trưa nắng gắt vì tôn nóng có thể gây bỏng tay; có dây an toàn neo chắc, mũ, giày đế bám và người giữ thang bên dưới.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn mỏng có lắp điện mặt trời được không?
Tôn quá mỏng giữ vít và kẹp kém, dễ lõm khi thợ đi lại và nhanh hở chân vít. Nên đo độ dày thật, xem tuổi mái, và hỏi đơn vị lắp đặt có cần thay tôn hoặc làm khung riêng không. Với mái nhà cũ, nhờ kỹ sư kết cấu xem thêm phần xà gồ.
Lắp pin trên mái tôn có làm mái nóng hơn không?
Thường ngược lại: tấm pin che nắng trực tiếp nên phần tôn bên dưới nhận ít bức xạ hơn, miễn là có khe hở để gió lùa giữa tấm và mái. Nếu tấm sát mái quá, nhiệt bị giữ lại và tấm pin cũng làm việc kém hơn khi nóng.
Vít bắt vào tôn mà không trúng xà gồ thì sao?
Vít chỉ bám vào lớp tôn mỏng sẽ lỏng dần theo các trận gió, lỗ rộng ra và nước chui vào. Chân đế phải bắt xuống xà gồ hoặc thanh đỡ phụ được gắn chắc vào xà gồ. Hỏi đơn vị lắp đặt cách họ xác định vị trí xà gồ trước khi khoan.
Mái tôn bị dột sau khi lắp điện mặt trời thì ai chịu?
Tuỳ điều khoản bảo hành chống dột trong hợp đồng, vì vậy nên ghi rõ thời hạn và phạm vi trước khi ký. Ảnh chụp trần trước khi lắp giúp phân biệt dột cũ với dột mới. Nếu hai bên không thống nhất được và thiệt hại lớn, nên hỏi luật sư.
Có cần thay xà gồ gỗ trước khi lắp pin không?
Không phải nhà nào cũng cần. Xà gồ gỗ còn thẳng, không mối mọt, không mục đầu gác tường có thể vẫn dùng được. Nhưng việc kết luận nên để kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát, vì gỗ hỏng bên trong khó thấy bằng mắt.
Kẹp tôn sóng đứng có tốt hơn bắt vít không?
Kẹp không làm thủng mái nên giảm nguy cơ dột, nhưng chỉ dùng được với tôn sóng đứng đúng loại. Mái tôn sóng vuông thông thường vẫn phải bắt vít; điều quan trọng là vít trúng xà gồ, ở đỉnh sóng, có gioăng tốt và siết vừa tay.