Một hệ điện mặt trời trên mái thường chỉ thêm khoảng 12 – 20 kg trên mỗi mét vuông, nhẹ hơn nhiều so với bồn nước hay một lớp vữa lát, nên mái nhà còn tốt thường chịu được; nhưng với nhà cũ, nhà cơi nới, xà gồ gỗ, sàn mái bê tông thấm lâu năm thì không ai trả lời được câu "chịu được không" bằng mắt từ dưới sân. Câu trả lời đáng tin là của kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát đã lên trần, xem tận nơi và ghi nhận xét bằng văn bản.
Ví dụ giả định: nhà cấp 4 của ông Tư ở một xã thuộc tỉnh Hưng Yên (Thái Bình cũ), xây năm 1995, mái tôn lợp lại năm 2012 trên xà gồ gỗ cũ. Năm 2018 nhà làm thêm một gác lửng bằng sàn gỗ treo vào tường. Con gái ông muốn lắp hệ khoảng 4 kWp trên mảng mái phía nam. Đơn vị lắp đặt đầu tiên tới nhìn từ dưới sân rồi bảo "yên tâm, mái này chịu được". Ông thấy không yên tâm, và ông đúng.
Tấm pin nặng bao nhiêu so với những thứ đang có trên mái
Ví dụ giả định để so thứ tự lớn nhỏ, không phải số thiết kế:
| Thứ trên mái | Khối lượng ước tính | Phân bố |
|---|---|---|
| Hệ pin gồm tấm, ray, chân đế | khoảng 12 – 20 kg mỗi m² | Dồn vào các điểm chân đế |
| Mái ngói đất nung | khoảng 45 – 55 kg mỗi m², ướt nặng hơn | Trải đều |
| Bồn nước 1.000 lít đầy | khoảng 1.050 – 1.100 kg trên chân bồn | Rất tập trung |
| Máy nước nóng năng lượng mặt trời 180 lít đầy | khoảng 230 – 260 kg cả khung | Tập trung ở 4 chân |
| Hai người thợ cùng đồ nghề | khoảng 140 – 160 kg | Di chuyển, dồn vào một vùng nhỏ |
Bảng cho thấy tấm pin không phải thứ nặng nhất trên mái. Nhưng chỗ khác biệt là gió: tấm pin là một mặt phẳng lớn, gió có thể kéo ngược tấm lên với lực lớn hơn trọng lượng của chính nó, điều không xảy ra với bồn nước hay ngói. Mái cũ có thể chịu được sức đè xuống nhưng các mối nối, đinh, vít đã yếu lại không giữ được sức kéo lên. Đó là lý do kỹ sư xem cả liên kết chứ không chỉ xem độ dày thanh.
Vì sao "mái nhà hàng xóm chịu được" không áp cho nhà mình
Hai nhà cạnh nhau, cùng mái tôn, cùng tuổi, có thể khác nhau rất nhiều ở phần không nhìn thấy. Một nhà xà gồ thép hộp, nhà kia xà gồ gỗ tạp. Một nhà từng bị dột nhiều năm làm đầu xà gồ gác lên tường mục ruỗng, nhà kia khô ráo. Một nhà xây theo bản vẽ, nhà kia thợ quen làm theo kinh nghiệm, nhịp xà gồ dài hơn bình thường.
Nhà cơi nới như nhà ông Tư thêm một lớp phức tạp. Gác lửng sàn gỗ treo vào tường đã dồn thêm tải lên tường và có khi lên cả hệ mái, tuỳ cách thợ neo. Tầng tum, phòng xây thêm trên sân thượng thường được làm nhanh, tường mỏng, dầm nhỏ, không ai tính tải mái về sau. Lắp tấm pin lên những phần cơi nới này mà không xem lại là cộng thêm tải vào chỗ vốn đã yếu nhất nhà.
Thêm nữa, câu "chịu được" của người không chịu trách nhiệm bằng văn bản không có giá trị gì khi có sự cố. Kỹ sư hoặc đơn vị khảo sát có chuyên môn sẽ ghi nhận xét, chỉ ra chỗ cần gia cố nếu có, và chịu trách nhiệm về nhận xét đó. Với nhà cũ, khoản tiền này nhỏ so với rủi ro.
Dấu hiệu chủ nhà tự nhìn được từ dưới
Thanh võng. Đứng ở đầu hồi, nhìn dọc từng xà gồ hoặc dầm. Thanh nào cong xuống ở giữa nhịp là thanh đã chịu tải quá sức hoặc vật liệu đã mỏi. Dùng sợi dây căng thẳng từ đầu này sang đầu kia để so cho rõ.
Bột gỗ, đường mối. Bột gỗ mịn rơi trên trần, trên nền nhà, hoặc những đường đất nhỏ bò dọc thanh gỗ là dấu hiệu mối mọt. Mối ăn rỗng lõi mà vỏ ngoài trông vẫn nguyên.
Đầu thanh gác tường bị đen, mục. Chỗ xà gồ gác lên tường là nơi nước dột hay đọng. Đầu thanh đen, mềm, bóp bằng ngón tay thấy lún là đầu thanh đã mục.
Tường nứt chân kèo. Vết nứt xiên hoặc nứt ngang ở chỗ vì kèo hoặc dầm gác lên tường cho thấy tường đang chịu lực không đều.
Sàn mái bê tông có vệt gỉ. Với mái bằng, vệt nâu đỏ chạy dọc trần tầng dưới, lớp vữa bong lộ thép, là dấu hiệu thép trong sàn đã gỉ do thấm lâu năm. Sàn như vậy cần được xem kỹ trước khi đặt khung pin.
Thấy những dấu hiệu này thì sao. Chụp ảnh, đánh dấu vị trí, đưa cho kỹ sư hoặc đơn vị khảo sát xem. Đừng tự kết luận mái hỏng hay mái tốt, chỉ cần không bỏ qua.
Kỹ sư khảo sát làm gì, và chủ nhà chuẩn bị gì
Một buổi khảo sát kết cấu cho nhà ở thường diễn ra như sau, chủ nhà chuẩn bị trước giúp buổi đó nhanh và đủ:
- Chủ nhà gom những gì có: bản vẽ cũ nếu còn, ảnh lúc xây hoặc cơi nới, năm lợp lại mái, những chỗ từng dột, từng sửa.
- Dọn lối lên trần hoặc gác để kỹ sư tiếp cận được xà gồ, vì kèo. Chuẩn bị thang chắc và người giữ thang.
- Kỹ sư xem vật liệu, tiết diện, khoảng cách các thanh, tình trạng liên kết, mối mọt, gỉ, vết nứt. Với mái bằng có thể gõ thử, xem vết thấm, xem thép lộ.
- Kỹ sư đối chiếu với phương án lắp của đơn vị lắp đặt: số tấm, vị trí, kiểu chân đế, khung. Nên mời đơn vị lắp đặt có mặt hoặc gửi phương án trước.
- Kỹ sư ghi nhận xét: lắp được không, cần gia cố gì, giới hạn vị trí nào không nên đặt tấm. Xin bản nhận xét có ghi tên người khảo sát và ngày.
Chi phí khảo sát cho nhà ở thường từ vài trăm nghìn tới vài triệu đồng tuỳ quy mô và mức độ chi tiết, tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và đơn vị. Một số đơn vị lắp đặt có kỹ sư riêng đi khảo sát; khi đó hỏi rõ nhận xét kết cấu có được ghi thành văn bản và đi kèm hợp đồng không.
Gia cố thường gặp và cái không cần làm
Gia cố phổ biến nhất ở mái tôn xà gồ gỗ là thay hoặc ốp thêm những thanh đã mục, bổ sung xà gồ phụ ở vùng đặt tấm, hoặc thay hẳn hệ xà gồ vùng đó bằng thép hộp mạ kẽm. Ở nhà ông Tư, ví dụ giả định, kỹ sư có thể đề xuất thay ba thanh xà gồ gỗ ở mảng phía nam bằng thép hộp, xử lý mối toàn bộ phần gỗ còn lại, và không đặt tấm lên phần mái phía trên gác lửng.
Ở mái bằng có sàn thấm gỉ, việc gia cố thường đi cùng sửa chống thấm và xử lý thép gỉ trong sàn, và có khi kỹ sư khuyên chuyển sang khung dằn đặt trên dầm thay vì khoan vào ô sàn. Đây là việc lớn hơn lắp pin, nên làm trước, không làm sau.
Cái không cần: thay toàn bộ mái khi chỉ vài thanh có vấn đề; đổ thêm một lớp bê tông lên sàn mái "cho chắc" (thêm tải nặng hơn chính hệ pin); hay mua thêm cột chống giữa nhà chỉ vì lo xa mà không có tính toán. Gia cố đúng chỗ, đúng mức là việc của người có chuyên môn, làm thừa vừa tốn tiền vừa có khi làm nặng thêm kết cấu.
Một chuyện nhỏ thợ lâu năm hay nhắc: gia cố xong nên chờ vài ngày cho keo, vữa, sơn chống gỉ khô hẳn rồi mới đưa tấm lên. Lắp dồn trong cùng một ngày cho kịp tiến độ thì mối liên kết mới chưa đạt độ chắc đã phải gánh thêm người và tấm.
Câu hỏi mẫu cho đơn vị lắp đặt và kỹ sư
Viết ra giấy, hỏi từng câu:
- "Anh cho em hỏi bên mình có kỹ sư lên trần xem xà gồ trước khi báo giá không, hay chỉ đứng dưới nhìn?"
- "Nhận xét về kết cấu bên mình có ghi thành văn bản, ký tên người khảo sát không?"
- "Nhà em có gác lửng làm thêm năm 2018, phần mái phía trên đó có nên đặt tấm không?"
- "Nếu phải gia cố thì gia cố gì, ai làm, có nằm trong báo giá không hay tính riêng?"
- "Tổng khối lượng hệ nhà em khoảng bao nhiêu, dồn vào bao nhiêu điểm chân đế?"
- "Sau này mái có vấn đề do tải của hệ thì trách nhiệm thế nào, ghi ở điều khoản nào?"
Nếu đơn vị lắp đặt từ chối lên trần, hoặc nói "nhà nào bên em cũng lắp được", nên mời thêm một đơn vị khác hoặc một kỹ sư độc lập. Với nhà cũ, sự cẩn thận trước khi ký đỡ tốn kém hơn nhiều so với sửa chữa sau. Giữ bản nhận xét kết cấu cùng hợp đồng và phiếu bảo hành, vì sau này bán nhà, sửa mái hay thêm tầng, người làm tiếp sẽ cần đọc nó.
Theo dõi mái trong năm đầu sau khi lắp
Sau khi lắp, những thay đổi của kết cấu nếu có thường diễn ra chậm, theo mùa. Ghi lại một mốc ngay sau khi lắp: căng một sợi dây dưới xà gồ ở vùng đặt tấm, đo khoảng cách từ dây tới thanh ở giữa nhịp, ghi vào sổ cùng ngày tháng. Chụp ảnh các vết nứt cũ ở tường, đánh dấu hai đầu vết nứt bằng bút chì kèm ngày.
Ba tháng một lần, nhất là sau mùa mưa và sau những trận gió lớn, đo lại và xem lại. Thanh võng thêm vài li, vết nứt dài ra qua dấu bút chì, có tiếng kêu răng rắc từ mái vào những đêm chuyển lạnh hay những trưa nóng gắt, là những điều nên báo cho kỹ sư hoặc đơn vị lắp đặt.
Không trèo lên mái để xem. Mọi quan sát làm từ dưới trần, từ gác, với đèn pin và thang có người giữ. Nếu cần lên mái, đó là việc của thợ có dây an toàn, mũ, giày đế bám.
Câu hỏi thường gặp
Tấm pin mặt trời nặng bao nhiêu kg?
Một tấm cỡ phổ biến hiện nay thường nặng khoảng 25 – 32 kg tuỳ kích thước và loại. Cả hệ gồm tấm, ray, chân đế thường thêm khoảng 12 – 20 kg trên mỗi mét vuông mái. Con số cụ thể của hệ nhà bạn nên hỏi đơn vị lắp đặt.
Nhà cấp 4 cũ có lắp được pin mặt trời không?
Nhiều nhà cấp 4 cũ vẫn lắp được nếu xà gồ, vì kèo và liên kết còn tốt. Nhà có xà gồ gỗ, từng dột lâu năm hoặc có cơi nới thì nên nhờ kỹ sư kết cấu khảo sát trước và ghi nhận xét bằng văn bản.
Ai có thể kết luận mái nhà chịu được tấm pin?
Kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát có chuyên môn, sau khi lên xem tận nơi phần xà gồ, vì kèo, sàn và đối chiếu với phương án lắp. Lời nói miệng của người chỉ đứng dưới sân nhìn lên không nên được coi là kết luận.
Khảo sát kết cấu mái nhà tốn bao nhiêu tiền?
Với nhà ở, chi phí thường từ vài trăm nghìn tới vài triệu đồng tuỳ quy mô và mức chi tiết, tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và đơn vị. Một số đơn vị lắp đặt có kỹ sư riêng và gộp vào báo giá.
Có nên lắp pin lên tầng tum hoặc phần nhà cơi nới không?
Phần cơi nới thường được làm nhanh, tường và dầm nhỏ, không tính sẵn cho tải trên mái. Nên để kỹ sư xem riêng phần này; nhiều trường hợp kỹ sư khuyên tránh đặt tấm lên đó hoặc gia cố trước.
Sau khi lắp pin, mái có tiếng kêu răng rắc thì có sao không?
Tiếng kêu khi nhiệt độ thay đổi có thể chỉ là tôn và khung giãn nở. Nhưng nếu kèm theo thanh võng thêm, vết nứt dài ra hay chỗ dột mới thì nên báo kỹ sư hoặc đơn vị lắp đặt xem, không tự lên mái kiểm.