Dung lượng pin lưu trữ nên tính từ những đồ điện thật sự cần chạy sau khi tắt nắng: cộng số kWh của từng món từ chiều tới sáng, chia cho phần dung lượng pin dùng được (ví dụ giả định khoảng tám tới chín phần mười) và trừ hao nạp xả, rồi kiểm lại xem dàn tấm có đủ điện để nạp đầy pin vào ban ngày hay không. Pin to mà tấm không đủ nạp thì đêm nào cũng chỉ dùng được nửa pin.
Tình huống giả định: chị Mai có homestay sáu phòng ở một phường của Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Khu này thỉnh thoảng cúp điện vài tiếng vào buổi tối, khách phàn nàn tối om, wifi mất, máy bơm không lên nước. Chị đã có hệ điện mặt trời hoà lưới 5kWp, giờ muốn thêm pin. Một bên chào pin 5 kWh, một bên chào 15 kWh. Chị muốn tự đếm xem nhà mình cần bao nhiêu. Bài này chỉ bàn chuyện tính dung lượng; chuyện đặt pin ở đâu, an toàn cháy nổ thì phải theo hướng dẫn của hãng sản xuất và đơn vị lắp đặt, mọi việc đấu pin là việc của thợ có chuyên môn.
Trước khi đếm: pin để làm gì, cho đêm thường hay cho lúc cúp điện
Câu hỏi đầu tiên không phải bao nhiêu kWh mà là pin dùng vào việc gì. Có hai mục đích khác hẳn nhau. Mục đích thứ nhất là dời điện buổi trưa sang buổi tối mỗi ngày, để giảm điện mua từ lưới ban đêm. Mục đích thứ hai là giữ điện cho vài món thiết yếu khi lưới mất. Cùng là pin, nhưng cách tính, cách đấu nối và cả loại inverter có thể khác nhau.
Với mục đích dự phòng mất điện, bạn chỉ cần đếm những món phải chạy khi cúp: đèn hành lang, đèn phòng, wifi, camera, tủ lạnh, máy bơm nước, sạc điện thoại. Không đếm bình nóng lạnh, máy sấy tóc, ấm siêu tốc, bếp từ; mấy món này ăn điện rất nhanh, đưa vào pin là pin cạn trong vài chục phút. Thợ làm lâu thường đề nghị tách một nhánh tải ưu tiên trong tủ điện, chỉ nhánh đó được pin cấp khi mất lưới.
Với mục đích dời điện hằng ngày, phải đếm cả tải buổi tối thường ngày và xem buổi trưa có dư điện để nạp không. Nhà buổi trưa dùng hết điện mặt trời rồi thì không có gì dư để nạp, pin không giúp được bao nhiêu. Homestay của chị Mai buổi trưa vắng khách, hệ 5kWp dư khá nhiều, nên cả hai mục đích đều có lý. Nhưng chị quyết định ưu tiên mục đích thứ hai: khách không bị tối và cạn nước khi cúp điện.
Đếm tải ban đêm: ví dụ giả định của homestay sáu phòng
Ghi công suất trên nhãn máy, số giờ chạy trong một đêm cúp điện kéo dài, ví dụ từ sáu giờ tối tới mười một giờ đêm, cộng thêm phần chạy tới sáng. Số dưới là ví dụ giả định, làm tròn.
| Món | Công suất ước | Giờ chạy | Điện năng ước |
|---|---|---|---|
| Đèn hành lang và đèn sáu phòng, loại tiết kiệm | khoảng 150 W tổng | 5 giờ | khoảng 0,75 kWh |
| Wifi, camera, đầu thu | khoảng 50 W | 12 giờ | khoảng 0,6 kWh |
| Tủ lạnh | trung bình khoảng 60 W | 12 giờ | khoảng 0,7 kWh |
| Máy bơm nước, mỗi lần bơm ngắn | khoảng 750 W | tổng 40 phút | khoảng 0,5 kWh |
| Sạc điện thoại, quạt nhỏ | khoảng 100 W | 4 giờ | khoảng 0,4 kWh |
| Cộng | khoảng 3 kWh |
Ba kWh nghe nhỏ so với những gói pin 10, 15 kWh được chào. Đó là vì bảng đã bỏ hẳn bình nóng lạnh. Ở Đà Lạt, khách tắm nước nóng buổi tối, mỗi bình 2,5 kW chạy một tiếng là 2,5 kWh, sáu phòng là 15 kWh. Nếu đưa bình nóng lạnh vào pin, con số nhảy lên gấp sáu. Câu hỏi đáng hỏi lúc đó là có nên giải bài nước nóng bằng máy nước nóng năng lượng mặt trời hoặc bơm nhiệt, chứ không phải mua pin to.
Từ số kWh cần ra số kWh pin phải mua
Lấy 3 kWh ở trên làm ví dụ giả định, đi qua bốn bước:
- Chia cho phần dung lượng dùng được. Pin không nên xả cạn hoàn toàn, hệ quản lý pin thường giữ lại một phần để pin bền. Giả định dùng được khoảng 85%. 3 chia 0,85 được khoảng 3,5 kWh.
- Cộng hao nạp xả. Điện đi vào pin rồi đi ra qua inverter mất một ít. Giả định khoảng 10%, ra khoảng 3,9 kWh.
- Cộng phần cho đêm dài hoặc ngày âm u. Nếu muốn chịu được cúp điện cả đêm, hoặc hai đêm liền mà ngày ở giữa trời mưa, nhân thêm. Chị Mai chọn chịu được một đêm dài, cộng thêm khoảng một phần ba, ra khoảng 5 kWh.
- Đối chiếu công suất xả. Dung lượng là bao nhiêu kWh chứa được, còn công suất xả là bao nhiêu kW pin đẩy ra cùng lúc. Máy bơm khởi động kéo dòng lớn gấp mấy lần lúc chạy; đèn, tủ lạnh và bơm bật cùng lúc phải nằm trong công suất xả của pin và inverter. Hỏi đơn vị lắp đặt con số này.
Kết quả: homestay của chị Mai hợp khoảng 5 kWh pin, cho nhánh tải ưu tiên. Gói 15 kWh được chào là tính cho cả nhà, kể cả bình nóng lạnh, mà như trên đã thấy, đó là hướng tốn kém và không hợp lý.
Tấm pin có đủ nạp đầy pin lưu trữ không
Chi tiết hay bị bỏ qua: pin chỉ có ích khi được nạp đầy. Nếu dùng pin để dời điện mỗi ngày, ban ngày dàn tấm phải làm ra đủ cho tải ban ngày cộng phần nạp pin. Ví dụ giả định: hệ 5kWp ở Đà Lạt mỗi ngày làm ra khoảng 18 kWh sau hao hụt, homestay dùng ban ngày khoảng 9 kWh, còn dư khoảng 9 kWh, nạp pin 5 kWh thoải mái. Nhưng mùa mưa Tây Nguyên có những tuần chiều nào cũng mưa, sản lượng có ngày chỉ 6 tới 8 kWh, lúc đó tải ban ngày đã ăn gần hết, pin không đầy.
Nhiều hệ có lưu trữ cho phép nạp pin từ lưới khi trời xấu, để luôn giữ pin đầy dự phòng. Có nên bật chế độ này hay không, nạp vào giờ nào, là chuyện bàn với đơn vị lắp đặt; nạp từ lưới cũng là mua điện theo biểu giá hiện hành ghi trên hoá đơn.
Nếu bạn chưa có hệ điện mặt trời mà muốn lắp cả tấm lẫn pin, phải tính tấm theo tải ban ngày cộng phần nạp pin, không phải chỉ theo tải ban ngày như hệ hoà lưới thông thường. Con số kWp vì thế lớn hơn một chút.
Câu hỏi mẫu khi được chào pin lưu trữ
Những câu này nên hỏi trước khi nghe giá:
- "Pin này ghi bao nhiêu kWh, dùng được bao nhiêu kWh thật, hệ quản lý pin giữ lại bao nhiêu phần?"
- "Pin xả tối đa được bao nhiêu kW cùng lúc, máy bơm nhà em khởi động có bị ngắt không?"
- "Khi mất điện lưới, nhánh nào trong nhà em được pin cấp, anh có tách tải ưu tiên không?"
- "Inverter nhà em hiện tại có dùng với pin này được không, hay phải thay inverter hybrid?"
- "Pin bảo hành bao nhiêu năm hoặc bao nhiêu chu kỳ, sau thời gian đó còn lại bao nhiêu phần dung lượng?"
- "Anh định đặt pin ở đâu trong nhà em, chỗ đó có thông gió, tránh nắng, xa phòng ngủ và lối thoát không?"
Đơn vị lắp đặt làm kỹ sẽ đưa sơ đồ nhánh tải ưu tiên và vị trí đặt pin trước khi lắp. Pin tự chế từ cell rời, pin cũ tháo từ xe điện, hay pin không rõ nguồn gốc đều không nên dùng cho nhà ở, dù được chào rẻ.
Hay làm và nên làm khi tính pin
Chỗ chủ nhà hay tính lệch:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Tính pin cho cả hoá đơn buổi tối | Chỉ tính tải ưu tiên hoặc phần dời được, bỏ bình nóng lạnh, bếp từ, máy sấy |
| Đọc dung lượng ghi trên vỏ là dung lượng dùng được | Hỏi phần dùng được và hao nạp xả |
| Chỉ hỏi kWh, quên kW | Hỏi công suất xả tối đa và dòng khởi động của máy bơm |
| Mua pin to rồi mới nghĩ tấm có nạp đầy không | Tính phần dư buổi trưa trước, mùa mưa thì sao |
| Đặt pin dưới gầm cầu thang cho gọn | Đặt nơi thông gió, tránh nắng, không ở lối thoát, không phòng ngủ |
Cái không cần mua: pin dung lượng lớn chỉ để chạy máy lạnh cả đêm cho mọi phòng. Một đêm máy lạnh có thể ngốn hơn hẳn cả cục pin, phần lợi không tương xứng.
Cũng không cần mua pin ngay cùng lúc với tấm nếu chưa rõ nhu cầu. Nhiều nhà chạy hệ hoà lưới một mùa, xem phần dư buổi trưa thật sự là bao nhiêu, đêm thật sự cần những gì, rồi mới chọn pin. Chỉ cần lúc lắp tấm đã chọn inverter có thể nối pin về sau, hoặc biết rõ sau này phải thay inverter nào, để khỏi bất ngờ. Giá pin thay đổi theo thời điểm và thiết bị, nên đợi có số đo thật rồi mới xin báo giá là cách chắc.
Lắp xong, ghi gì trong một tháng
Mỗi sáng xem trên ứng dụng theo dõi của hệ phần trăm pin còn lại lúc sáu giờ sáng, và tối hôm trước pin đầy bao nhiêu phần trăm lúc tắt nắng. Ghi thêm hôm đó trời nắng hay mưa. Sau một tháng, bạn biết pin có thường được nạp đầy không, đêm thường dùng hết bao nhiêu phần.
Nếu có cúp điện, ghi thời điểm cúp, pin còn bao nhiêu phần trăm lúc có điện lại, và những món nào chạy được. Nếu pin cạn nhanh hơn dự tính, xem có ai cắm bình nóng lạnh hay ấm siêu tốc vào nhánh ưu tiên không. Đó là lỗi gặp nhiều nhất ở homestay, vì khách không biết ổ nào là ổ ưu tiên; dán ghi chú nhỏ cạnh ổ cắm đó.
Thấy pin phồng, nóng bất thường, có mùi lạ, tiếng kêu lạ thì không chạm vào, ra khỏi khu vực, ngắt cầu dao nếu làm được an toàn, gọi đơn vị lắp đặt. Có khói hay lửa thì đưa mọi người ra ngoài và gọi 114 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Pin lưu trữ bao nhiêu kWh là đủ cho một nhà?
Không có con số chung. Đếm những món cần chạy sau khi tắt nắng hoặc khi mất điện, cộng số kWh, chia cho phần dung lượng dùng được và cộng hao nạp xả. Nhà chỉ cần đèn, wifi, tủ lạnh, bơm thường chỉ cần vài kWh.
Có nên đưa bình nóng lạnh vào nhánh dùng pin không?
Thường không nên. Một bình nóng lạnh chạy một tiếng đã ăn khoảng hai, ba kWh, có thể làm cạn pin nhỏ rất nhanh. Nhu cầu nước nóng lớn nên tính riêng bằng máy nước nóng năng lượng mặt trời hoặc bơm nhiệt.
Dung lượng ghi trên pin có dùng hết được không?
Thường không. Hệ quản lý pin giữ lại một phần để pin bền, cộng thêm hao khi nạp xả qua inverter. Ví dụ giả định, pin ghi 5 kWh có thể chỉ cấp ra khoảng 3,8 tới 4,2 kWh cho đồ dùng. Hỏi nhà thầu con số thật.
Công suất xả của pin là gì, vì sao phải hỏi?
Đó là lượng điện pin đẩy ra được cùng một lúc, tính bằng kW. Pin đủ kWh nhưng công suất xả nhỏ thì khi máy bơm, đèn, tủ lạnh bật cùng lúc có thể bị ngắt. Máy bơm khởi động kéo dòng lớn nên càng phải hỏi.
Mùa mưa pin lưu trữ có được nạp đầy không?
Có thể không, nếu sản lượng ban ngày bị tải ban ngày ăn gần hết. Một số hệ cho nạp pin từ lưới khi trời xấu để luôn giữ dự phòng. Bàn với đơn vị lắp đặt có nên bật chế độ này và nạp vào giờ nào.
Pin cũ tháo từ xe điện có dùng làm pin lưu trữ cho nhà được không?
Không nên. Pin cũ không rõ tình trạng từng cell, không có hệ quản lý pin phù hợp với nhà ở, nguy cơ phồng, nóng và cháy cao hơn. Dùng pin lưu trữ có nguồn gốc rõ ràng, lắp bởi thợ có chuyên môn.