Khi vỡ ống máy nước nóng năng lượng mặt trời, việc đầu tiên là khoá van cấp nước vào máy ở dưới để bồn khỏi chảy cạn, rồi gọi thợ tháo ống vỡ và bịt lỗ bằng nút chuyên dùng; máy vẫn chạy tạm được với số ống còn lại cho tới khi thay ống mới. Một ống vỡ không làm hỏng cả máy, nhưng nếu không tìm ra vì sao nó vỡ, vài tuần sau có thể vỡ tiếp hai ba ống nữa.
Ví dụ giả định: nhà cấp 4 mái tôn ở một phường của thành phố Cần Thơ, bốn người, máy 20 ống chân không đặt trên khung sắt trên mái. Sáng ra thấy nước chảy ròng ròng xuống máng xối, bồn nước lạnh cứ hụt dần dù máy bơm chạy liên tục. Nhìn lên thấy một ống chỉ còn nửa trên, mảnh kính rơi đầy máng. Dưới đây là việc nên làm theo thứ tự, và cách tìm ra thủ phạm.
Làm gì trong mười phút đầu
Toàn bộ các bước dưới đây làm ở dưới đất hoặc trong nhà. Không trèo lên mái tôn để xem cho rõ, nhất là khi mái đang ướt nước rỉ ra.
- Tìm van khoá đường nước lạnh cấp lên máy năng lượng mặt trời, thường nằm ở chân bồn nước lạnh hoặc trên đoạn ống đi lên mái. Khoá lại để bồn nóng không bị bơm đầy rồi chảy ra qua lỗ ống vỡ.
- Nếu nhà dùng máy bơm đẩy nước lên bồn lạnh, tắt máy bơm hoặc rút phao tự động để bơm khỏi chạy không ngừng, tránh cháy bơm và tốn điện.
- Dặn cả nhà và trẻ con tránh xa chỗ máng xối và sân dưới máy, vì mảnh kính có thể trượt xuống theo nước. Nhặt mảnh kính phải đeo găng dày, gom vào hộp cứng.
- Nếu nước nóng còn trong bồn, không mở vòi nóng xả hết cho đỡ phí; phần nước đó vẫn dùng được, chỉ không được bơm thêm vào.
- Chụp ảnh từ dưới đất chỗ ống vỡ và toàn bộ dàn ống, đếm xem có bao nhiêu ống đáy đã chuyển trắng. Gửi ảnh cho thợ để họ mang đúng loại ống và nút bịt lên.
Nước nóng rỉ ra từ ống vỡ vào buổi trưa có thể rất nóng, hơi bốc lên từ mái tôn không phải chuyện lạ. Không đứng ngay dưới chỗ nước nhỏ giọt và không thò tay lên máng kiểm nước.
Vì sao một ống vỡ mà máy vẫn chạy được tạm
Máy ống chân không loại phổ biến là ống thông thẳng với bồn: mỗi ống cắm vào một lỗ ở thân bồn, có gioăng cao su bịt kín, nước trong bồn chảy thẳng xuống lòng ống. Ống nào vỡ là lỗ đó thành chỗ nước thoát ra. Thợ chỉ cần rút phần ống vỡ ra, nhét một nút bịt chuyên dùng vào lỗ, thế là bồn kín lại, các ống còn lại vẫn thu nhiệt bình thường.
Mỗi ống chịu một phần đều nhau trong tổng nhiệt máy thu được. Máy 20 ống mất một ống, ví dụ giả định, là mất chừng năm phần trăm nhiệt mỗi ngày, gần như không nhận ra ở vòi tắm. Mất ba bốn ống mới thấy nước nguội hơn rõ. Vì vậy chạy tạm vài tuần trong lúc chờ ống mới là chuyện thợ vẫn làm, miễn là nút bịt đúng cỡ và không rỉ.
Cũng có loại máy ống nhiệt, trong ống có một thanh đồng dẫn nhiệt lên bồn, nước không xuống lòng ống. Loại này vỡ ống thì không chảy nước, chỉ mất nhiệt ở ống đó, nên càng dễ để chạy tạm. Hỏi thợ máy nhà mình thuộc loại nào, vì thao tác thay ống hai loại khác nhau.
Bốn nguyên nhân làm ống vỡ, và dấu hiệu của từng cái
Sốc nhiệt sau khi mất nước. Đây là nguyên nhân thợ gặp nhiều nhất và chủ nhà ít ngờ nhất. Mất nước máy cả ngày, bồn cạn, ống khô phơi nắng nóng lên rất cao. Chiều có nước lại, bơm đẩy nước lạnh vào ống đang nóng, kính co lại đột ngột và nứt, có khi vỡ cùng lúc ba bốn ống. Dấu hiệu là nhiều ống vỡ cùng ngày, đúng hôm vừa có nước lại.
Va đập. Quả rơi từ cây xoài, cây dừa bên cạnh, mèo nhảy, đồ phơi bay, thợ sửa mái nhà bên ném dụng cụ. Thường chỉ một ống, vỡ ở thân, có vết va rõ. Kiểm cây nào vươn ra trên mái và nhờ cắt bớt cành.
Mưa đá và gió lốc. Vài vùng có mưa đá vào đầu mùa mưa; đá to cỡ đầu ngón tay đã đủ làm nứt mặt ống. Dấu hiệu là vết nứt hình mạng nhện ở mặt trên ống, nhiều ống cùng lúc, đúng sau trận mưa có đá.
Lắp lệch, khung lún. Khung sắt han gỉ, chân khung bắt trên xà gồ yếu, mái tôn võng dần làm ống bị kéo lệch so với lỗ bồn. Ống chịu lực bẻ ở chỗ gioăng và nứt từ cổ ống. Dấu hiệu là ống nứt ngay sát thân bồn, gioăng méo, và đứng xa nhìn dàn ống không còn thẳng hàng.
Hỏi thợ thế nào khi gọi thay ống
Gọi điện, nói rõ máy bao nhiêu ống, ống vỡ ở đâu, rồi hỏi:
- "Anh mang theo nút bịt luôn giúp em, nếu chưa có ống đúng cỡ thì bịt tạm cho nhà em dùng được không?"
- "Ống nhà em đường kính bao nhiêu, dài bao nhiêu, anh có ống cùng cỡ không hay phải đặt?"
- "Anh xem giúp em vì sao ống vỡ, có phải do khung lún hay do mất nước bị sốc nhiệt không?"
- "Thay ống có cần thay luôn gioăng không anh, gioăng cũ cứng rồi có rỉ không?"
- "Máy nhà em còn bảo hành không, ống vỡ do va đập có được bảo hành không hay chỉ ống mất chân không mới được?"
- "Nếu nhà em hay mất nước thì có cách nào để ống khỏi vỡ khi có nước lại không anh?"
Giá một ống chân không thay lẻ và công lên mái chỉ là khoảng tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và loại ống, thường từ một vài trăm nghìn đồng một ống, cộng tiền công tuỳ đường đi và độ cao mái. Gom thay luôn những ống đã trắng đáy trong cùng một lần sẽ đỡ tiền công đi lại.
Chủ nhà hay xử lý sai thế nào
Mấy cách làm dưới đây nghe hợp lý nhưng thường làm hỏng thêm:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Trèo lên mái tôn tự rút ống vỡ | Khoá van dưới đất, chờ thợ có dây an toàn, mũ, giày bám và người giữ thang |
| Lấy túi ni lông, băng keo bịt tạm lỗ ống | Để thợ bịt bằng nút đúng cỡ; băng keo gặp nước nóng bong ra ngay |
| Có nước lại lúc trưa là mở van cho bồn đầy ngay | Sau ngày mất nước, đợi chiều mát hoặc sáng sớm hôm sau mới mở van cấp cho máy |
| Mua ống rẻ khác cỡ cho nhanh | Đúng đường kính, đúng chiều dài, gioăng mới |
| Chỉ thay ống vỡ, bỏ qua khung han gỉ | Nhờ thợ kiểm chân khung, vít bắt mái và độ thẳng dàn ống |
Cái thường không cần mua là lưới chắn che toàn bộ dàn ống. Lưới làm giảm nắng chiếu vào ống, giữ lá rác, mà mưa đá to thì vẫn xuyên qua. Chỉ nơi nào cây lớn rủ cành ngay trên mái mới nên tính tới chuyện cắt tỉa cây thay vì che máy.
Sau khi thay ống: theo dõi gì trong bốn tuần
Tuần đầu, mỗi sáng nhìn máng xối dưới máy xem có vệt nước rỉ không. Gioăng mới lắp có khi rỉ vài giọt trong mấy ngày đầu rồi tự kín khi cao su nở ra vì nóng; nếu sau một tuần vẫn rỉ đều, gọi thợ quay lại siết hoặc thay gioăng khác.
Ghi lại số ca nước lạnh phải xả trước khi nước nóng tới vòi và số độ nước buổi tối, như cách đã làm khi kiểm máy không nóng. Nếu sau khi thay đủ ống mà nước vẫn nguội hơn trước khi vỡ, có thể ống mới không cùng chất lượng, hoặc trong lúc bồn cạn đã có cặn và không khí lọt vào làm nước khó đối lưu.
Nếu nhà hay mất nước, làm một thói quen nhỏ: hễ mất nước trong ngày nắng thì khoá van cấp lên máy, chờ chiều tối mát mới mở lại. Dán một mẩu giấy ở chỗ van để người khác trong nhà cũng biết. Thói quen này rẻ hơn mọi phụ kiện và cứu được cả dàn ống. Ghi ngày vỡ, nguyên nhân thợ nói và số ống đã thay vào sổ; nếu một năm vỡ quá hai lần, đó là dấu hiệu khung hoặc chỗ đặt máy có vấn đề, cần bàn với thợ dời máy hay gia cố.
Khi nào thay ống, khi nào nên tính thay cả máy
Thay ống là đúng khi bồn còn kín, vỏ bồn không gỉ thủng, khung còn chắc và số ống hỏng chưa tới một phần ba dàn. Ví dụ giả định: máy 20 ống, vỡ một ống, thêm ba ống trắng đáy; thay bốn ống mới cộng công thợ thường vẫn chỉ bằng một phần nhỏ giá máy mới, và máy trở lại gần như lúc đầu.
Nên tính thay cả máy khi gặp cùng lúc vài chuyện sau: ruột bồn đã rỉ nước ở mối hàn, nước nóng ra có màu gỉ dù đã súc; khung sắt mục chân, phải thay khung mới; hơn nửa số ống đã trắng đáy; máy đã dùng trên mười năm và nhà sắp thay mái tôn. Khi đó tiền thay ống, thay khung, sửa bồn cộng lại có thể gần bằng máy mới mà tuổi thọ còn lại lại ngắn.
Một chi tiết thợ hay tận dụng: nếu chỉ bồn hỏng mà ống còn tốt, nhiều khi thay bồn cùng cỡ lỗ và giữ lại ống được, hoặc ngược lại giữ khung, thay bồn và ống. Hỏi thợ báo giá ba phương án: chỉ thay ống, thay ống cộng gia cố khung, và thay cả máy, để tự so. Giá máy mới chỉ là khoảng tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và dung tích, thường vài triệu tới hơn chục triệu đồng.
Đừng để thợ quyết thay cả máy chỉ vì một ống vỡ trong lần đầu gọi. Nếu thợ nói ống không còn bán, hỏi thêm kích thước để tự đi hỏi nơi khác; ống chân không phần lớn theo vài cỡ đường kính và chiều dài thông dụng, ít khi hiếm tới mức phải bỏ máy.
Câu hỏi thường gặp
Vỡ một ống chân không có cần thay cả máy không?
Không cần, mỗi ống thay được riêng lẻ và máy vẫn chạy tạm khi lỗ ống vỡ được bịt kín. Chỉ cân nhắc thay máy khi bồn đã rỉ, khung mục nặng hoặc phần lớn ống đều mất chân không.
Vì sao mất nước một ngày rồi có nước lại thì ống chân không bị vỡ?
Khi bồn cạn, ống khô phơi nắng nóng lên rất cao; nước lạnh vào đột ngột làm kính co lại nhanh và nứt. Mất nước trong ngày nắng thì khoá van cấp cho máy, đợi chiều mát mới mở lại.
Ống chân không vỡ có được bảo hành không?
Tuỳ điều khoản trên phiếu bảo hành của hãng sản xuất và người bán; thường ống mất chân không do lỗi sản xuất được bảo hành, còn vỡ do va đập hay mưa đá thì không. Đọc kỹ phiếu và chụp ảnh ống vỡ trước khi thợ tháo.
Máy chạy với ống đã bịt thì có sao không?
Không sao trong thời gian ngắn nếu nút bịt kín, chỉ mất phần nhiệt của ống đó. Nên thay ống mới trong vài tuần để máy đủ công suất, nhất là trước mùa ít nắng.
Có tự thay ống chân không được không?
Không nên tự lên mái thay, vì phải xả bớt nước nóng, rút ống kính dài và trơn, rất dễ trượt ngã hoặc bỏng. Việc này để thợ có dây an toàn, mũ, người giữ thang; chủ nhà chỉ cần ở dưới khoá van và kiểm sau khi thay.
Mảnh kính ống chân không vỡ xử lý thế nào?
Đeo găng dày, gom mảnh vào hộp cứng hoặc chai nhựa cắt đôi, ghi chữ kính vỡ bên ngoài rồi bỏ riêng. Lớp tráng trong ống không phải hoá chất độc hại thông thường, nhưng mảnh kính mỏng rất sắc và dễ cứa tay.