Chỗ tốt nhất để đặt máy nước nóng năng lượng mặt trời là nơi dàn ống nhận nắng trực tiếp từ khoảng chín giờ sáng tới ba giờ chiều quanh năm, dàn ống quay về phía nam là thuận nhất ở Việt Nam, không bị bóng tum cầu thang hay bồn nước che, gần đường ống xuống nhà tắm dùng nhiều nhất và thấp hơn bồn nước lạnh. Năm điều kiện này hiếm khi cùng đạt trên một sân thượng nhà ống hẹp, nên việc thật sự là biết điều nào được nhường, điều nào không.
Ví dụ giả định: nhà chị Hạnh ở một phường của Thành phố Hồ Chí Minh, nhà ống bốn tầng mặt tiền bốn mét, sân thượng có tum cầu thang ở giữa, bồn nước lạnh đặt trên nóc tum, hai bên là nhà hàng xóm cao hơn một tầng. Nhà sáu người, nhà tắm dùng nhiều nhất ở tầng ba. Đơn vị bán máy gợi ý đặt máy ở mép sân phía trước cho "dễ lắp". Bài này đi qua từng điều kiện để chị Hạnh tự xét gợi ý đó.
Hướng nào: chuyện quay về phía nam và khi nào lệch được
Việt Nam nằm ở bắc bán cầu, phần lớn thời gian trong năm mặt trời đi lệch về phía nam của bầu trời. Dàn ống quay mặt về phía nam thì hứng nắng đều nhất cả năm; quay về phía bắc thì mùa đông nắng xiên, dàn ống mất phần lớn nắng, đúng lúc cần nước nóng nhất. Ở các tỉnh phía Nam, mặt trời lên cao hơn và mùa đông không lạnh, nên lệch hướng ít bị ảnh hưởng hơn so với miền Bắc.
Thực tế sân thượng nhà ống thường chạy dài theo một trục cố định, không xoay máy tuỳ ý được. Nguyên tắc dễ nhớ: dàn ống quay về đông nam, nam hoặc tây nam đều dùng được; quay về đông hay tây vẫn chấp nhận được nếu không bị che, máy chỉ nóng chậm hơn một chút vào buổi tương ứng; quay hẳn về bắc là nên tránh nếu nhà ở miền Bắc hoặc vùng cao. Hỏi thợ: "Anh xem máy quay hướng này thì mùa đông có hứng nắng được không, có cần xoay khung chéo một chút không?". Nhiều loại khung cho phép đặt chéo trên sân hẹp.
Không cần mua la bàn đắt tiền: điện thoại thường có la bàn sẵn, hoặc đơn giản quan sát chỗ mặt trời mọc và lặn, đứng giữa trưa xem bóng mình đổ về đâu (bóng đổ về hướng bắc thì mặt trời ở phía nam). Độ nghiêng của dàn ống do khung máy quyết định sẵn, chủ nhà không phải tính.
Bóng râm: đứng ở chỗ định đặt vào ba giờ trong ngày
Bóng râm là thứ làm máy yếu mà không ai nghĩ tới lúc lắp, vì thợ thường tới buổi sáng, lúc bóng đổ theo một hướng, còn buổi chiều bóng đổ ngược lại. Cách kiểm đơn giản nhất là chủ nhà tự lên sân thượng (lối đi có lan can, không trèo lên nóc tum) vào ba thời điểm trong một ngày nắng và chụp ảnh chỗ định đặt máy:
- Chín giờ sáng: bóng tum cầu thang, bồn nước, nhà bên phía đông đổ tới đâu.
- Mười hai giờ trưa: chỗ đặt gần như phải nắng hoàn toàn. Nếu giữa trưa vẫn bị che một phần thì nên đổi chỗ.
- Ba giờ chiều: bóng nhà hàng xóm phía tây, cột anten, cây cao, mái che phơi đồ.
- Nếu đang mùa hè, nhớ rằng mùa đông mặt trời thấp hơn nên bóng dài hơn; chỗ vừa chớm bị che vào tháng sáu sẽ bị che nhiều hơn vào tháng mười hai.
- Ghi chú cả những thứ sắp có: nhà bên đang xin phép xây thêm tầng, cây trong sân đang lớn, mái che sân phơi định làm.
- Nhìn cả những vật nhỏ sát dàn ống: dây điện, dây phơi, ống thông hơi của chính máy, chân bồn lạnh. Một vệt bóng mảnh chạy ngang dàn ống suốt buổi trưa làm vài ống luôn nguội hơn các ống còn lại; thợ lâu năm hay gọi đó là "ống chết nắng", và nó kéo cả bồn ấm chậm hơn.
Một máy bị che một phần dàn ống vào buổi sáng vẫn chạy, chỉ là nóng muộn hơn. Máy bị che từ hai giờ chiều trở đi thì mất phần nắng đẹp nhất. Ở trường hợp nhà chị Hạnh, mép sân phía trước bị nhà hàng xóm cao hơn che từ khoảng hai giờ chiều, nên gợi ý "dễ lắp" ở đó là chỗ yếu nhất trên mái, dù tiện đưa máy lên.
Gần nhà tắm tới đâu, và vì sao không chỉ tính khoảng cách
Mỗi mét ống nước nóng là một đoạn nước sẽ nguội đi giữa hai lần dùng. Ví dụ giả định: ống nhựa chịu nhiệt cỡ thường chứa khoảng 0,2 lít nước mỗi mét. Máy cách vòi sen tầng ba mười lăm mét ống thì mỗi lần mở vòi phải xả bỏ chừng ba lít nước nguội rồi nước nóng mới tới; nhà sáu người, mỗi người tắm một lần, là gần hai mươi lít mỗi tối và mất thêm nửa phút đứng chờ mỗi lần. Đặt máy gần ống chờ xuống nhà tắm dùng nhiều nhất là cách đỡ phí nước dễ nhất.
Nhưng chỉ tính khoảng cách là chưa đủ. Nhà ống có nhiều nhà tắm ở các tầng khác nhau, đường ống đi chung một trục đứng. Chỗ đặt máy nên ngay trên hoặc sát trục ống đó, không bắt ống chạy ngang hết chiều dài sân rồi mới xuống. Ống chạy ngang trên sân thượng còn là chỗ bị nắng, bị giẫm, bị chậu cây đè.
Câu hỏi nên đặt ra với thợ: "Đặt máy ở đây thì ống nóng xuống nhà tắm tầng ba dài bao nhiêu mét, anh đo giúp em?" và "Nếu dời máy qua bên kia tum thì ống ngắn hơn hay dài hơn?". Thợ có nghề sẽ đo thật bằng thước dây, không ước chừng. So hai con số rồi mới chốt chỗ.
Đặt cạnh bồn nước lạnh: cao thấp quan trọng hơn gần xa
Máy không áp lực lấy nước nhờ chênh cao. Loại máy phổ biến nhất ở nhà phố là loại không áp lực: nước lạnh từ bồn trên mái tự chảy xuống bồn máy nhờ trọng lực. Muốn bồn máy luôn đầy, đáy bồn nước lạnh phải cao hơn đỉnh bồn máy một khoảng, nhiều thợ lấy mức khoảng ba mươi tới năm mươi phân. Ở nhà chị Hạnh, bồn lạnh đặt trên nóc tum nên điều này thuận.
Đặt máy lên nóc tum cạnh bồn lạnh thường là sai. Nhiều nhà thấy nóc tum cao, thoáng, nhiều nắng nên muốn đặt máy lên đó. Nhưng lúc ấy máy ngang hoặc cao hơn bồn lạnh, nước không lên đầy bồn máy. Nóc tum còn chật, thợ sửa sau này không có chỗ đứng an toàn.
Ống thông hơi phải cao hơn mặt nước bồn lạnh. Ống thông hơi dựng đứng ở đỉnh bồn máy. Nó phải cao hơn mặt nước trong bồn lạnh, nếu không nước sẽ tràn ra liên tục. Khi chọn chỗ, nhìn xem chỗ đó có chỗ dựng ống đủ cao và chắc không.
Không quá xa bồn lạnh. Đường cấp lạnh dài và nhiều co gấp làm nước vào chậm, những tối cả nhà tắm liên tục thì máy cấp không kịp. Ngắn gọn vẫn tốt hơn.
So ba chỗ đặt trên sân thượng nhà chị Hạnh
Đây là cách chị Hạnh tự so ba vị trí, dùng ảnh ba thời điểm và số mét ống thợ đo. Số liệu là ví dụ giả định:
| Vị trí | Nắng | Ống tới nhà tắm tầng ba | Chênh với bồn lạnh | Lối đi sửa chữa |
|---|---|---|---|---|
| Mép sân phía trước | Bị che từ khoảng 14 giờ | Khoảng 14 mét | Thấp hơn, đủ | Sát lan can, hẹp |
| Sau tum, sát trục ống | Nắng từ 8 tới 15 giờ | Khoảng 6 mét | Thấp hơn, đủ | Rộng, có chỗ đứng |
| Trên nóc tum | Nắng cả ngày | Khoảng 8 mét | Ngang bồn lạnh, không đủ | Rất chật, nguy hiểm |
Vị trí sau tum thắng rõ ràng, dù đưa máy lên phải đi vòng xa hơn một chút. Trường hợp không có vị trí nào đủ cả năm điều kiện, thứ tự nên giữ là: nắng giữa ngày, chênh cao với bồn lạnh, ống ngắn, rồi mới tới tiện lắp. Riêng chuyện sàn hay mái có chịu được máy đầy nước không (ví dụ giả định máy 180 lít đầy nước nặng khoảng hai trăm rưỡi ký dồn trên bốn chân) thì hỏi đơn vị khảo sát hoặc kỹ sư kết cấu, nhất là với nhà cũ, sân thượng cơi nới hay mái tôn.
Chừa lối đi và khoảng thoáng cho người sửa máy
Máy nước nóng năng lượng mặt trời sẽ cần người đụng tới vài lần trong đời máy: thay ống vỡ, chỉnh gioăng rỉ, xả cặn, kiểm thanh magie trong bồn, sửa bình phụ điện. Mỗi lần như vậy thợ phải đứng được cạnh bồn và đầu ống. Máy đặt sát lan can, sát tường nhà bên hay kẹt giữa tum và bồn lạnh thì lần sửa nào cũng thành lần leo trèo nguy hiểm, và thợ có quyền từ chối hoặc tính thêm tiền.
Nguyên tắc dễ nhớ: quanh máy có lối đi vừa một người đứng thẳng, phía đầu ống còn trống để rút ống thẳng ra, không bị lan can chặn. Nếu sân thượng chỉ còn chỗ sát mép, nên hỏi thợ: "Đặt ở đây thì sau này thay ống anh đứng chỗ nào, có cần làm thêm lan can hay móc dây an toàn không?". Một điểm móc dây an toàn chắc chắn bắt vào tường hoặc dầm là món đầu tư nhỏ cho mọi lần sửa sau này, kể cả khi lắp điện mặt trời về sau.
Sau khi đặt máy, tự kiểm trong một hai tuần đầu: buổi chiều nắng có còn chạm dàn ống không, thời gian chờ nước nóng ở vòi tầng ba là bao lâu (đếm giây), ống thông hơi có tràn nước không. Ghi lại ba thứ đó; nếu có gì lệch thì báo đơn vị lắp trong thời gian bảo hành lắp đặt, lúc đó dời máy còn dễ thương lượng hơn nhiều.
Cái không cần làm: không cần thuê người đo nắng bằng máy, không cần mua khung xoay theo mặt trời cho máy nước nóng gia đình, không cần nâng máy thật cao cho "đón nắng". Máy nâng cao hơn bồn lạnh là tự làm khó đường cấp nước, và càng cao càng hứng gió bão. Với nhà ống, một chỗ nắng giữa ngày, thấp hơn bồn lạnh, gần trục ống là đủ cho máy làm đúng sức trong nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Máy nước nóng năng lượng mặt trời nên quay hướng nào?
Dàn ống quay về phía nam là thuận nhất ở Việt Nam, đông nam và tây nam cũng dùng tốt. Quay về đông hay tây vẫn chạy nếu không bị che. Nên tránh quay hẳn về phía bắc, nhất là ở miền Bắc và vùng cao, vì mùa đông gần như mất nắng.
Có nên đặt máy nước nóng lên nóc tum cầu thang không?
Thường là không nên nếu bồn nước lạnh cũng nằm trên nóc tum. Khi đó máy ngang hoặc cao hơn bồn lạnh nên nước không lên đầy. Nóc tum cũng chật, thợ sửa máy về sau khó có chỗ đứng an toàn.
Máy nước nóng bị che nắng buổi chiều thì có dùng được không?
Vẫn dùng được nhưng nóng kém hơn, vì buổi trưa và đầu chiều là lúc nắng mạnh nhất. Nếu bị che từ khoảng hai giờ chiều trở đi thì nên tìm chỗ khác. Bị che một ít lúc sáng sớm hay chiều muộn thì ảnh hưởng không đáng kể.
Máy nước nóng đặt xa nhà tắm có sao không?
Đặt xa thì mỗi lần mở vòi phải xả bỏ phần nước nguội nằm trong ống, chờ lâu hơn và phí nước. Ví dụ giả định mười lăm mét ống chứa khoảng ba lít nước. Nên đặt máy gần trục ống xuống nhà tắm dùng nhiều nhất.
Làm sao biết chỗ định đặt máy có bị bóng râm không?
Lên sân thượng vào chín giờ sáng, giữa trưa và ba giờ chiều trong một ngày nắng, chụp ảnh chỗ định đặt. Nhớ rằng mùa đông bóng đổ dài hơn mùa hè. Ghi cả những thứ sắp có như nhà bên xây thêm tầng hay cây đang lớn.
Sân thượng có chịu được máy nước nóng đầy nước không?
Máy đầy nước khá nặng, dồn trên vài chân đế nhỏ. Với nhà mới đổ sàn bê tông thường ít đáng lo, còn nhà cũ, sân cơi nới hay mái tôn thì nên hỏi đơn vị khảo sát hoặc kỹ sư kết cấu trước khi lắp, không tự phán.