Điện mặt trời áp mái chạy được ở cả miền Bắc lẫn miền Nam, nhưng nhịp sản lượng trong năm rất khác: miền Nam nắng khá đều, mùa mưa chủ yếu mưa chiều nên sáng vẫn có điện; miền Bắc có mùa đông xuân âm u, mưa phùn, nồm kéo dài, sản lượng những tháng đó có thể chỉ còn một phần ba tới một nửa so với mùa hè. Trời âm u vẫn ra điện, chỉ ít đi nhiều, và mây càng dày thì càng ít.
Hiểu nhịp mùa của vùng mình giúp bạn đặt kỳ vọng đúng, không hoảng khi thấy tháng hai sản lượng tụt, và đọc được báo giá có tính đúng mùa của nơi bạn ở không. Các con số trong bài là ví dụ giả định để so tương đối, không phải số đo của nhà nào cụ thể.
Hai nhà giống nhau, một ở Hà Nội, một ở TP Hồ Chí Minh
Ví dụ giả định: hai nhà ống giống hệt nhau, mỗi nhà lắp một hệ 5 kWp hướng nam, không bóng râm. Một nhà ở phường Long Biên, Hà Nội, một nhà ở phường Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh. Cuối năm, nhìn bảng sản lượng từng tháng trên ứng dụng theo dõi, tổng cả năm của nhà ở Gò Vấp cao hơn, nhưng điều đáng nói là hình dạng của hai bảng.
Ở Gò Vấp, cột sản lượng các tháng khá đều nhau: mùa khô từ khoảng tháng mười hai tới tháng tư là cao nhất, mùa mưa thấp hơn một chút vì những buổi chiều mưa, nhưng sáng thường vẫn nắng. Tháng thấp nhất có thể chỉ kém tháng cao nhất khoảng một phần tư tới một phần ba.
Ở Long Biên, bảng sản lượng như một ngọn đồi: tháng năm tới tháng chín cao, có khi ngang hoặc nhỉnh hơn nhà ở miền Nam vào cùng tháng; còn tháng một, hai, ba thì tụt sâu vì trời đục, mưa phùn, nồm ẩm cả tuần không thấy mặt trời. Tháng thấp nhất có thể chỉ bằng một phần ba tháng cao nhất. Chủ nhà ở miền Bắc nếu không được báo trước điều này thường gọi thợ vào tháng hai, tưởng hệ hỏng, trong khi hệ vẫn chạy đúng.
Vì sao trời âm u vẫn có điện, và vì sao ít
Ánh sáng tới tấm pin gồm hai phần: nắng chiếu thẳng từ mặt trời và ánh sáng tán xạ, tức ánh sáng đã bị mây và không khí làm khuếch tán ra khắp bầu trời. Ngày nắng gắt, phần chiếu thẳng chiếm phần lớn. Ngày âm u, chỉ còn phần tán xạ, nên tấm pin vẫn làm ra điện, chỉ là ít hơn nhiều. Bằng chứng dễ thấy là trời âm u mà bạn vẫn bị cháy nắng nếu ở ngoài lâu.
Mây mỏng, trời sáng trắng có thể vẫn cho được một nửa sản lượng ngày nắng. Mây dày, tối, mưa phùn kéo dài có khi chỉ còn một phần mười tới một phần năm. Ngày mưa to, tối như chiều tà thì sản lượng gần như không đáng kể. Ngược lại, có những ngày mây trắng trôi nhanh, xen giữa các đám mây là nắng chói, công suất trên ứng dụng nhảy lên xuống liên tục, có lúc vọt cao hơn cả ngày nắng trong vì ánh sáng phản xạ từ rìa mây.
Một chi tiết người lắp ở miền Bắc hay dặn: mùa nồm, hơi nước đọng trên mặt kính cả buổi sáng, cộng với bụi bám thành lớp nhờn, khiến tấm làm ra ít điện hơn nữa. Sau đợt nồm dài, rửa tấm bằng nước sạch một lần (do người có dụng cụ an toàn làm, không lên mái khi mái ướt trơn) có khi lấy lại được một phần sản lượng.
Nhịp mùa theo vùng, nói nôm na
Bảng dưới là mô tả tương đối để chủ nhà hình dung, không phải số liệu đo đạc. Muốn có số cho đúng nhà mình, hỏi nhà thầu sản lượng dự kiến từng tháng tại chính địa phương:
| Vùng | Mùa sản lượng cao | Mùa sản lượng thấp | Điều hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng và trung du Bắc Bộ | Khoảng tháng 5 tới tháng 9 | Khoảng tháng 1 tới tháng 3 | Nồm, mưa phùn, hơi nước đọng trên kính |
| Bắc Trung Bộ | Mùa hè nắng nóng, gió tây khô | Mùa mưa bão cuối năm, đầu năm âm u | Nắng gắt làm tấm nóng, bão cần khung chắc |
| Duyên hải Nam Trung Bộ | Phần lớn năm nắng tốt | Mùa mưa cuối năm | Hơi muối gần biển, gió mạnh |
| Tây Nguyên | Mùa khô, trời trong, mát | Mùa mưa giữa năm, sương sớm | Trời mát giúp tấm chạy tốt |
| Nam Bộ | Mùa khô khoảng tháng 12 tới tháng 4 | Mùa mưa, nhưng sáng thường nắng | Nhiệt cao làm giảm công suất buổi trưa |
Nhà ở miền Trung còn phải tính thêm chuyện bão: khung và neo phải chịu được gió giật mạnh, đó là phần việc của nhà thầu và kỹ sư kết cấu, có bài riêng ở chuyên mục mái và kết cấu. Nhà gần biển nên hỏi thêm về khung chống gỉ và đầu nối chịu hơi muối.
Ý nghĩa với cách chọn và cách dùng hệ
Với nhà ở miền Bắc, điều đáng chú ý là mùa hè sản lượng cao trùng đúng lúc máy lạnh chạy nhiều, nên hệ đỡ được phần điện ban ngày đáng kể đúng vào những tháng hoá đơn cao nhất. Ngược lại, mùa đông xuân sản lượng thấp nhưng nhà cũng dùng ít điện ban ngày hơn, trừ bình nóng lạnh. Nhìn theo nhịp này, nhiều nhà miền Bắc thấy hợp lý khi không lắp quá lớn chỉ để bù cho mùa đông.
Với nhà ở miền Nam, nắng đều quanh năm nên hệ đỡ được phần điện ban ngày khá đều, nhưng nhiệt cao làm công suất buổi trưa giảm. Chọn chỗ có gió lùa dưới tấm, để khoảng hở giữa tấm và mái tôn chứ không áp sát, giúp tấm mát hơn một chút. Đây là điều nên hỏi nhà thầu khi họ bàn về khung.
Với vùng cao như Lâm Đồng, trời mát giúp tấm chạy hiệu quả, nhưng sương mù buổi sáng làm hệ khởi động muộn. Homestay ở đó dùng điện nhiều buổi tối hơn buổi trưa, nên câu hỏi về điện ban ngày ở bài đầu chuyên mục càng quan trọng. Ở mọi vùng, cách tốt nhất vẫn là có bảng sản lượng dự kiến từng tháng, rồi đặt cạnh hoá đơn từng tháng của chính nhà mình.
Đọc một tuần âm u trên ứng dụng theo dõi
Tuần đầu tiên gặp trời xấu sau khi lắp là lúc nhiều chủ nhà lo nhất. Có mấy dấu hiệu giúp bạn phân biệt "trời xấu" với "hệ có vấn đề" mà không cần lên mái hay mở thiết bị:
- Đường công suất trong ngày: ngày âm u, đường này thấp và lởm chởm, lên xuống theo từng đám mây; ngày nắng nó là một ngọn đồi tròn. Đường thấp nhưng vẫn lên xuống theo trời là hệ đang chạy.
- Giờ bắt đầu và kết thúc: hệ vẫn thức dậy buổi sáng và tắt lúc chiều tối gần như mọi ngày, kể cả ngày mưa. Nếu một ngày hệ hoàn toàn không thức dậy trong khi nhà có điện lưới, đó là dấu hiệu cần ghi lại.
- So với nhà hàng xóm: nếu trong khu có nhà khác cũng lắp, hỏi họ sản lượng cùng ngày. Hai nhà cùng tụt như nhau thì do trời.
- So với ngày nắng gần nhất: chỉ cần một ngày nắng xen giữa tuần mưa mà hệ chạy lại bình thường, lên tới mức công suất quen thuộc, là đủ yên tâm.
- Thông báo lỗi: trời xấu không làm inverter báo lỗi. Thấy thông báo lỗi lặp lại thì chụp màn hình gửi đơn vị lắp đặt.
Những tuần âm u kéo dài cũng là lúc tốt để tập thói quen dùng điện theo trời: ngày nắng thì dồn giặt giũ, bơm nước, sạc xe máy điện vào buổi trưa; ngày mưa thì không cần cố. Thói quen này không tốn gì mà giúp hệ có ích hơn quanh năm.
Câu hỏi nên hỏi nhà thầu về mùa và thời tiết
Hỏi sản lượng từng tháng. "Anh cho em xin sản lượng dự kiến từng tháng ở đúng chỗ nhà em, không phải con số trung bình cả năm." Nhà thầu có công cụ ước tính thường in ra được bảng này.
Hỏi tháng thấp nhất. "Tháng thấp nhất trong năm hệ nhà em ra khoảng bao nhiêu, so với tháng cao nhất thì bằng mấy phần?" Ở miền Bắc, nghe con số này trước sẽ khỏi hoảng vào tháng hai.
Hỏi nhà đã lắp gần đây. "Anh đã lắp cho nhà nào quanh khu em chưa, mùa nồm năm ngoái họ thấy sản lượng tụt cỡ nào?" Kinh nghiệm thực tế ở cùng khu đáng tin hơn bảng tính chung.
Hỏi về gió và nhiệt. "Khung đặt cách mái bao nhiêu để tấm có gió lùa? Mái tôn nhà em trưa rất nóng."
Hỏi về vệ sinh theo mùa. "Sau mùa nồm hay mùa khô bụi nhiều thì bao lâu nên rửa tấm một lần, bên anh có làm không?"
Hay làm và nên làm theo mùa
Những thói quen dưới đây giúp bạn không đánh giá sai hệ vì nhìn nhầm mùa:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| So sản lượng tháng hai với lời hứa sản lượng trung bình | So với sản lượng dự kiến của đúng tháng đó |
| Gọi thợ ngay khi thấy một tuần âm u sản lượng thấp | So với ngày nắng gần nhất; nếu ngày nắng vẫn tốt thì hệ bình thường |
| Lắp thật lớn để bù cho mùa đông miền Bắc | Tính theo điện ban ngày mùa hè và mùa đông, chấp nhận mùa đông thấp |
| Rửa tấm giữa trưa nắng gắt vì thấy bụi | Rửa sáng sớm hoặc chiều mát, bằng nước sạch, người làm có dây an toàn |
| Tin rằng trời âm u là tấm pin không làm gì | Vẫn có điện từ ánh sáng tán xạ, chỉ ít hơn nhiều |
Tự kiểm theo mùa: mỗi tháng ghi một dòng gồm sản lượng tháng trên ứng dụng theo dõi, số ngày nắng, số ngày mưa ước chừng, và chỉ số công tơ. Sau một năm, bạn có bảng của chính nhà mình, so được năm sau với năm trước. Năm sau tụt rõ trong cùng điều kiện thời tiết mới là dấu hiệu cần gọi thợ: bụi bám, bóng râm mới, đầu nối hoặc inverter có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời ở miền Bắc có hiệu quả không?
Có, nhưng theo mùa rõ rệt. Mùa hè sản lượng cao, có khi ngang miền Nam, đúng lúc máy lạnh chạy nhiều. Mùa đông xuân nồm, mưa phùn, sản lượng có thể chỉ còn một phần ba tới một nửa. Hãy xin nhà thầu sản lượng dự kiến từng tháng tại đúng địa phương.
Trời âm u có ra điện mặt trời không?
Có. Tấm pin vẫn nhận ánh sáng tán xạ qua mây, nên vẫn làm ra điện, chỉ ít hơn ngày nắng nhiều. Mây mỏng có thể còn một nửa, mây dày mưa phùn chỉ còn một phần nhỏ. Ngày mưa to tối trời thì sản lượng gần như không đáng kể.
Mùa mưa ở miền Nam sản lượng điện mặt trời giảm nhiều không?
Thường giảm vừa phải, vì mưa miền Nam chủ yếu vào buổi chiều, sáng vẫn nắng. Tháng thấp nhất có thể kém tháng cao nhất khoảng một phần tư tới một phần ba, tuỳ năm. Con số cụ thể nên hỏi nhà thầu theo đúng khu vực của bạn.
Tháng hai sản lượng tụt mạnh có phải hệ bị hỏng không?
Ở miền Bắc, phần lớn là do mùa nồm và mưa phùn, không phải hỏng. Cách kiểm là so một ngày nắng hiếm hoi trong tháng với ngày nắng những tháng trước. Nếu ngày nắng vẫn ra sản lượng tốt thì hệ bình thường; nếu cả ngày nắng cũng thấp thì gọi đơn vị lắp đặt.
Vùng nắng nóng có làm tấm pin chạy tốt hơn không?
Nắng nhiều thì tổng sản lượng cao hơn, nhưng nhiệt độ cao làm tấm kém hiệu quả vào buổi trưa. Vì vậy những sáng mát trời trong có khi cho công suất sát mức đỉnh hơn trưa nắng gắt. Khung đặt cách mái để có gió lùa giúp tấm mát hơn.
Có nên lắp thật lớn để bù cho những tháng ít nắng không?
Thường không cần. Lắp lớn để bù mùa đông nghĩa là mùa hè sẽ dư rất nhiều mà nhà không dùng hết ban ngày. Hãy tính theo điện ban ngày của nhà ở cả hai mùa, chấp nhận mùa ít nắng sản lượng thấp, và hỏi nhà thầu phương án vừa đủ.