kWp là công suất đỉnh của dàn tấm pin, đo trong điều kiện thử nghiệm chuẩn; kW là công suất mà inverter đưa ra được tại một thời điểm; còn kWh là lượng điện thật sự làm ra trong một khoảng thời gian, cũng là đơn vị in trên hoá đơn điện nhà bạn. Một hệ "5 kWp" không có nghĩa là lúc nào cũng phát 5 kW, càng không có nghĩa là mỗi ngày làm ra 5 kWh.
Ba con số này hay bị nói lẫn vào nhau trong lúc tư vấn, có khi vô tình, có khi để con số nghe to hơn. Hiểu rõ chúng là bước đầu tiên để so hai báo giá cho đúng, và để sau khi lắp nhìn vào ứng dụng theo dõi mà biết hệ đang chạy tốt hay không. Bài này dùng ví dụ giả định của một nhà ống ba tầng ở phường Ninh Kiều, Cần Thơ.
Một cuộc tư vấn mà ba con số bị nói lẫn
Anh Toàn và chị Thảo ở Ninh Kiều, nhà ống ba tầng, hai con nhỏ, hoá đơn mùa nóng khoảng 550 kWh. Hai nhà thầu tới khảo sát cùng một tuần. Người thứ nhất nói: "Nhà anh chị lắp 5 kW là đẹp." Người thứ hai nói: "Bên em làm cho anh chị 5,5 kWp, inverter 5 kW, mỗi tháng làm ra tầm 550 tới 650 kWh tuỳ mùa." Hai câu nghe gần giống nhau, nhưng câu đầu không nói được gì về tấm pin, còn câu sau tách rõ ba thứ.
Chị Thảo hỏi lại người thứ nhất: "Anh nói 5 kW là tấm pin hay là inverter?" Người đó trả lời là "cả hệ". Đến khi xem báo giá chi tiết mới thấy dàn pin chỉ 4,4 kWp, tức tám tấm loại 550 Wp, còn 5 kW là con số của inverter. Không có gì gian dối nếu báo giá ghi đúng, nhưng nếu chỉ nghe lời nói, chị sẽ tưởng hai hệ to bằng nhau trong khi dàn pin của bên thứ nhất nhỏ hơn bên thứ hai chừng một phần năm.
Bài học ở đây đơn giản: khi ai nói một con số "kW", luôn hỏi lại đó là công suất tấm pin, công suất inverter, hay sản lượng điện. Một câu hỏi lại như vậy tốn năm giây nhưng tránh được việc so hai thứ không cùng loại.
Ba đơn vị, giải thích bằng chuyện đổ nước
kWp là cỡ cái vòi khi mở hết cỡ. Chữ p là viết tắt của "peak", nghĩa là đỉnh. Mỗi tấm pin ghi công suất đỉnh tính bằng Wp, ví dụ 550 Wp; mười tấm như thế là 5.500 Wp, tức 5,5 kWp. Con số này đo trong phòng thử nghiệm với ánh sáng chuẩn rất mạnh và tấm pin được giữ mát ở 25 độ. Trên mái thật, gần như không bao giờ đạt đúng điều kiện đó.
kW của inverter là cỡ cái ống dẫn. Inverter có công suất ra tối đa, ví dụ 5 kW. Dù dàn pin có làm ra nhiều hơn trong khoảnh khắc nắng đẹp nhất, inverter cũng chỉ đưa ra tới mức đó. Vì vậy trên ứng dụng theo dõi, đường công suất buổi trưa có khi bị cắt bằng phẳng ở đúng con số của inverter.
kWh là lượng nước đã chảy vào xô. Công suất nhân với thời gian ra lượng điện. Hệ chạy trung bình 2 kW trong ba giờ thì làm ra 6 kWh. Hoá đơn điện tính bằng kWh, ứng dụng theo dõi cũng báo sản lượng ngày, tháng bằng kWh. Đây mới là con số liên quan tới tiền điện nhà bạn.
kW cũng là cỡ đồ điện trong nhà. Máy lạnh một ngựa tiêu khoảng 0,8 tới 1 kW lúc chạy mạnh, nồi cơm khoảng 0,7 kW, bếp từ một vùng nấu có thể tới 2 kW. Biết những con số này giúp bạn hình dung vì sao trưa nắng mà bật cùng lúc bếp từ, máy lạnh, máy giặt thì nhà vẫn phải lấy thêm điện lưới.
Vì sao 5 kWp không bao giờ phát đúng 5 kW
Có bốn lý do chính. Thứ nhất là nhiệt: trưa hè, tấm pin trên mái tôn có thể nóng tới 60 hoặc 65 độ, mà tấm càng nóng thì làm ra điện càng kém, mỗi độ nóng hơn mức chuẩn mất đi một phần nhỏ. Cộng dồn lại, trưa nóng nhất có thể mất cỡ một phần mười công suất hoặc hơn. Nghe lạ nhưng đúng: những sáng mát trời trong ở Đà Lạt, tấm pin có khi chạy sát công suất đỉnh hơn trưa nắng gắt ở miền Tây.
Thứ hai là góc nắng: mặt trời chỉ chiếu gần vuông góc với tấm trong vài giờ quanh trưa, sáng sớm và chiều muộn nắng xiên, điện ít hẳn. Thứ ba là hao phí: dây dẫn, bụi trên mặt kính, chính inverter khi đổi điện cũng hao một ít. Thứ tư là bóng râm: một bồn nước, một cột ăng ten đổ bóng lên một góc tấm cũng kéo cả chuỗi tụt xuống.
Vì vậy khi nhìn ứng dụng theo dõi một ngày nắng đẹp và thấy hệ 5,5 kWp chạy cao nhất khoảng 4,2 hay 4,5 kW lúc trưa, đó là chuyện bình thường. Nếu ngày nắng đẹp mà công suất cao nhất chỉ bằng một nửa con số kWp, đó mới là lúc ghi lại và hỏi đơn vị lắp đặt.
Đọc một dòng báo giá cho đúng
Cùng một hệ, có thể được ghi theo nhiều cách. Bảng dưới là ví dụ giả định để bạn đối chiếu với báo giá thật mình nhận được:
| Dòng trong báo giá | Con số đó là gì | Nên hỏi lại |
|---|---|---|
| Tấm pin 550 Wp, 10 tấm | Công suất đỉnh dàn pin: 5,5 kWp | Bảo hành sản phẩm và bảo hành công suất bao lâu? |
| Inverter 5 kW | Công suất ra tối đa của inverter | Inverter có mấy đầu vào cho chuỗi tấm, tối đa nhận bao nhiêu kWp? |
| Hệ 5 kW | Không rõ là tấm hay inverter | Anh tách giúp em kWp tấm pin và kW inverter |
| Sản lượng dự kiến 20 kWh/ngày | Lượng điện ước tính trung bình | Con số này tính cho ngày nắng hay trung bình cả năm, giả định mấy giờ nắng? |
| Hiệu suất tấm 21% | Phần ánh sáng tấm đổi được thành điện | Không cần so quá kỹ; quan trọng hơn là kWp và diện tích mái |
Dàn pin lớn hơn inverter một chút, ví dụ 5,5 kWp đi với inverter 5 kW, là cách ghép phổ biến, vì dàn pin hiếm khi đạt đỉnh. Ghép lệch quá nhiều thì trưa nắng bị cắt mất phần dư. Đây là chuyện kỹ thuật của nhà thầu, bạn chỉ cần hỏi "Anh ghép tấm và inverter theo tỉ lệ này vì sao?" và nghe xem họ giải thích có rõ ràng không.
Sản lượng kWh: con số dễ bị nói quá nhất
Trong ba con số, sản lượng dự kiến là thứ hay được làm tròn lên nhất, vì nó gắn trực tiếp với tiền điện. Một cách ước tính thô mà thợ lâu năm hay dùng là lấy kWp nhân số giờ nắng tương đương trong ngày, rồi trừ đi chừng một phần năm cho hao phí. Ví dụ giả định: hệ 5,5 kWp, nơi có khoảng 4 giờ nắng tương đương mỗi ngày, sẽ cho cỡ 5,5 nhân 4 nhân 0,8, tức khoảng 17 kWh một ngày trung bình. Ngày nắng đẹp cao hơn, ngày mưa thấp hơn nhiều.
"Giờ nắng tương đương" không phải số giờ trời sáng. Nó là cách quy đổi tổng lượng nắng cả ngày ra số giờ nắng chuẩn. Một ngày trời sáng từ sáu giờ sáng tới sáu giờ chiều có thể chỉ tương đương bốn, năm giờ nắng chuẩn. Số này khác nhau giữa các vùng và các mùa; cách tính kỹ cho nhà bạn nằm ở chuyên mục tính công suất của sổ tay này.
Nếu báo giá ghi một con số sản lượng mà bạn tính thô thấy cao hơn hẳn, đừng cãi, chỉ hỏi: "Anh tính con số này với mấy giờ nắng, đã trừ hao phí và mùa mưa chưa?" Người làm nghề nghiêm túc sẽ có câu trả lời cụ thể, thường kèm sản lượng từng tháng chứ không chỉ một con số chung.
Câu hỏi mẫu để không bị rối khi nghe tư vấn
Bạn có thể chép nguyên mấy câu này vào điện thoại, mang theo khi gặp nhà thầu:
- "Anh nói 5 kW là công suất tấm pin hay inverter, anh ghi riêng giúp em hai con số."
- "Mỗi tấm bao nhiêu Wp, mấy tấm, tổng diện tích chiếm trên mái nhà em khoảng bao nhiêu mét vuông?"
- "Sản lượng anh ghi là trung bình năm hay ngày nắng đẹp? Anh cho em xin con số từng tháng được không?"
- "Trưa nắng nhất, trên ứng dụng em sẽ thấy công suất khoảng bao nhiêu thì là bình thường?"
- "Nếu sau này nhà em thêm vài tấm nữa thì inverter này còn nhận thêm được không?"
Ghi câu trả lời ngay cạnh câu hỏi, có ngày giờ. Sau khi lắp, câu thứ tư sẽ là thước đo đầu tiên của bạn: nhìn ứng dụng vào một trưa nắng đẹp và so với con số họ đã nói. Nếu nhà thầu không trả lời được câu thứ ba, tức không phân biệt được sản lượng ngày nắng và sản lượng trung bình, đó là dấu hiệu nên xin thêm một báo giá khác để đối chiếu.
Hay hiểu nhầm và cách hiểu đúng
Những nhầm lẫn này gặp hằng ngày trong các cuộc tư vấn, kể cả ở người đã lắp rồi:
| Hay hiểu nhầm | Hiểu đúng |
|---|---|
| Hệ 5 kWp mỗi ngày làm ra 5 kWh | Mỗi ngày làm ra nhiều hơn vậy vài lần, tuỳ giờ nắng; kWp không phải sản lượng |
| Trưa nắng chỉ thấy 4 kW là hệ yếu | Bình thường, vì nhiệt, góc nắng và hao phí |
| Inverter càng lớn càng làm ra nhiều điện | Sản lượng chủ yếu do dàn tấm pin và nắng; inverter quá lớn không thêm điện |
| Tấm hiệu suất cao hơn thì nhà làm ra nhiều điện hơn | Cùng kWp thì sản lượng gần nhau; hiệu suất cao giúp tiết kiệm diện tích mái |
| Sản lượng tháng nào cũng như nhau | Mùa mưa, mùa nồm có thể thấp hơn mùa nắng rất nhiều |
Tự kiểm sau khi lắp trong bốn tuần: ghi sản lượng ngày (kWh) và công suất cao nhất (kW) mỗi ngày vào một bảng nhỏ, kèm thời tiết nắng, mây hay mưa. Sau bốn tuần, bạn có trong tay con số thật để so với dự kiến của nhà thầu, theo đúng đơn vị, không còn bị lẫn nữa.
Câu hỏi thường gặp
kWp là gì trong điện mặt trời?
kWp là công suất đỉnh của dàn tấm pin, đo trong điều kiện thử nghiệm chuẩn với ánh sáng mạnh và tấm pin mát. Mười tấm loại 550 Wp cộng lại là 5,5 kWp. Trên mái thật, hệ hiếm khi đạt đúng con số này vì nhiệt độ, góc nắng và hao phí.
kWp và kWh khác nhau thế nào?
kWp là công suất, tức cỡ của dàn pin, còn kWh là lượng điện làm ra trong một khoảng thời gian. Hoá đơn điện và ứng dụng theo dõi đều tính bằng kWh. Một hệ 5 kWp mỗi ngày có thể làm ra vài chục kWh, tuỳ giờ nắng và mùa.
Vì sao hệ 5 kWp trưa nắng chỉ chạy khoảng 4 kW?
Tấm pin nóng lên giữa trưa nên làm ra điện kém hơn điều kiện chuẩn, cộng thêm hao phí dây dẫn, bụi và inverter. Công suất cao nhất cỡ bảy, tám phần mười kWp vào ngày nắng đẹp là bình thường. Nếu chỉ còn một nửa thì nên hỏi đơn vị lắp đặt.
Nhà thầu nói "hệ 5 kW" thì nên hiểu thế nào?
Câu đó chưa đủ rõ, vì có thể là công suất tấm pin hoặc công suất inverter. Hãy hỏi lại và yêu cầu ghi riêng kWp của dàn pin, kW của inverter, số tấm và công suất từng tấm trong báo giá. Có đủ bốn con số đó mới so được hai báo giá.
Dàn pin lớn hơn inverter có sao không?
Ghép dàn pin lớn hơn inverter một chút là cách làm phổ biến, vì dàn pin hiếm khi đạt công suất đỉnh. Nếu lệch quá nhiều, trưa nắng sẽ bị cắt mất phần dư. Hãy hỏi nhà thầu vì sao họ chọn tỉ lệ ghép đó và giới hạn cho phép của inverter là bao nhiêu.
Làm sao biết sản lượng nhà thầu đưa ra có hợp lý không?
Ước tính thô bằng kWp nhân số giờ nắng tương đương mỗi ngày rồi trừ khoảng một phần năm hao phí, tất cả là số giả định. Nếu con số trong báo giá cao hơn hẳn, hãy hỏi họ dùng bao nhiêu giờ nắng và xin sản lượng dự kiến từng tháng.