Điện mặt trời tự dùng không phát lên lưới là hệ hoà lưới được lắp thêm một bộ đo ở đầu đường điện nhà, để inverter chỉ làm ra vừa đúng lượng điện nhà đang dùng, không cho điện chạy ngược ra lưới; người trong nghề gọi là chống phát ngược hoặc bám tải. Hệ quả dễ thấy nhất là trưa nắng gắt mà nhà vắng, ứng dụng theo dõi chỉ báo vài trăm oát: tấm pin vẫn có thể làm ra nhiều hơn, nhưng inverter tự hạ xuống vì không ai dùng.
Nhiều chủ nhà chọn kiểu hệ này để không phải lo chuyện phát điện lên lưới, nhưng lại không được giải thích hệ quả của nó. Bài này nói cách hệ chạy, cách nhận ra hệ đang bị cắt chứ không phải hỏng, và cách sắp lại việc nhà để dùng được nhiều hơn phần điện của chính mái nhà mình.
Một buổi trưa của nhà chú Tư ở phường Long Xuyên
Ví dụ giả định: nhà chú Tư ở phường Long Xuyên, An Giang, nhà cấp 4 mái tôn, lắp hệ khoảng 4 kWp kiểu tự dùng, có bộ đo chống phát ngược. Mấy tuần đầu chú hay mở ứng dụng theo dõi lúc mười một giờ trưa, trời nắng chói, và lần nào cũng thấy công suất chỉ quanh 300 tới 500 oát. Chú nghĩ tấm pin dỏm, gọi thợ tới.
Thợ tới, bật thêm máy lạnh, nồi cơm và máy bơm. Chỉ sau vài giây, công suất trên ứng dụng vọt lên hơn 3 kW. Tắt hết, nó lại tụt về mấy trăm oát. Hệ không hề yếu; nó chỉ làm ra đúng bằng phần nhà đang dùng, vì đã được cài để không đẩy chút nào ra lưới. Lúc trưa chú Tư thường ra vườn, trong nhà chỉ còn tủ lạnh và quạt, nên phần lớn nắng trên mái bị bỏ qua.
Câu chuyện này rất phổ biến. Nó không có nghĩa hệ tự dùng là lựa chọn sai, mà là hệ chỉ có ích khi nhà dùng điện vào giờ nắng. Với nhà chú Tư, giải pháp đơn giản nhất không phải là thay thiết bị mà là đổi giờ làm vài việc trong nhà.
Bộ đo chống phát ngược hoạt động thế nào
Bộ đo là một thiết bị nhỏ, thường đặt ở tủ điện tổng, kẹp vào dây điện chính đi vào nhà, ngay sau công tơ. Nó liên tục đo xem lúc này điện đang chạy từ lưới vào nhà hay từ nhà ra lưới, và báo cho inverter qua một sợi dây tín hiệu. Hễ thấy điện bắt đầu có xu hướng chạy ra ngoài, inverter giảm công suất xuống; nhà dùng nhiều lên, inverter tăng lên, cho tới mức tối đa mà tấm pin làm ra được lúc đó.
Có thể hình dung như vòi nước có phao: bồn cạn thì phao hạ, vòi mở to; bồn đầy thì phao nổi, vòi khép lại. Nhà dùng là bồn, inverter là vòi, bộ đo là cái phao. Vì phản ứng phải nhanh, khi bật tắt thiết bị lớn như máy lạnh, có thể có một chút điện lọt ra hoặc lấy thêm từ lưới trong khoảnh khắc, bình thường.
Nếu sợi dây tín hiệu giữa bộ đo và inverter bị lỏng, hỏng, hoặc bộ đo kẹp sai chiều, hệ có thể hoặc không chống phát ngược được nữa, hoặc tự hạ công suất về gần không cả ngày. Cả hai đều là việc của thợ kiểm tra. Chủ nhà không mở tủ điện để xem kẹp.
Tự dùng, phát lên lưới, hay có pin: khác nhau ở phần điện dư
Ba kiểu cài đặt này dùng chung tấm pin và nguyên lý, khác ở chỗ phần điện nhà không dùng hết đi đâu:
| Kiểu | Phần điện dư buổi trưa | Điều cần biết |
|---|---|---|
| Tự dùng, chống phát ngược | Bị inverter bỏ qua, không làm ra | Không có điện chạy ra lưới; lợi ích phụ thuộc hoàn toàn vào điện dùng ban ngày |
| Phát lên lưới | Chạy ra lưới qua công tơ | Phải làm thủ tục, công tơ hai chiều; quy định và việc có tính tiền hay không: hỏi điện lực địa phương |
| Có pin lưu trữ | Nạp vào pin, dùng buổi tối | Chi phí cao hơn, pin cần chỗ đặt an toàn; pin đầy rồi thì lại bị cắt như hệ tự dùng |
Kiểu cài đặt nào được phép, thủ tục ra sao, thay đổi theo quy định hiện hành của từng thời kỳ. Trước khi lắp, hỏi điện lực địa phương xem nhà bạn thuộc trường hợp nào, có phải đăng ký hệ tự dùng không. Đừng để nhà thầu chỉ nói "lắp tự dùng thì khỏi phải làm gì cả" mà không chỉ bạn cách xác minh.
Dời việc nhà sang giờ nắng: làm từng bước
Không cần mua thêm thiết bị. Chỉ cần sắp lại vài việc vốn đã làm hằng ngày, theo thứ tự từ dễ tới khó:
- Máy bơm nước lên bồn: chuyển sang chạy khoảng mười giờ sáng tới hai giờ chiều. Nếu đang dùng phao tự động, cân nhắc nhờ thợ gắn thêm công tắc hẹn giờ để bơm chính vào buổi trưa.
- Máy giặt: dùng chức năng hẹn giờ để máy chạy vào buổi trưa dù cả nhà vắng; phơi đồ khi về.
- Nồi cơm, nồi hầm, nồi chiên không dầu: hẹn giờ nấu sẵn từ trưa, hoặc nấu món cần hầm lâu vào buổi trưa ngày nghỉ.
- Bình nóng lạnh điện: nhờ thợ gắn bộ hẹn giờ để bình đun vào buổi trưa, tối tắm vẫn còn nước ấm nhờ bình giữ nhiệt; nhà nào có máy nước nóng năng lượng mặt trời rồi thì bỏ qua bước này.
- Sạc xe máy điện, sạc dụng cụ, máy hút bụi: dồn vào giờ nắng những ngày có người ở nhà.
- Máy lạnh phòng có người ở nhà ban ngày: bật sớm hơn, để nhiệt độ cao hơn một chút, chạy đều trong giờ nắng thay vì bật mạnh lúc chiều.
Mỗi việc dời được là một phần điện mua từ lưới không còn nữa. Với nhà chú Tư trong ví dụ giả định, chỉ riêng máy bơm, máy giặt và nồi cơm dời sang buổi trưa đã làm phần điện tự dùng tăng rõ rệt so với tuần đầu. An toàn nhỏ cần nhớ: nước trong bình nóng lạnh đun trưa có thể rất nóng, nhà có trẻ nhỏ, người già thì để nhiệt độ vừa phải và luôn thử nước trước khi tắm.
Quán nhỏ và nhà trọ: kiểu tự dùng hợp hay không hợp
Với quán cà phê mái tôn mở từ sáng tới tối, tải ban ngày đều và lớn: tủ mát chạy liên tục, máy xay, máy pha, quạt, máy lạnh khu khách ngồi. Đây là kiểu cơ sở mà hệ tự dùng chạy gần như hết công suất vào giờ nắng, ít bị cắt. Chỉ cần lưu ý ngày quán nghỉ, hệ sẽ hạ công suất gần hết; đó là bình thường, không phải hỏng.
Ví dụ giả định một quán ở phường Ninh Kiều, Cần Thơ, ban ngày dùng trung bình khoảng 2,5 tới 3 kW. Một hệ cỡ 4 kWp kiểu tự dùng sẽ ít khi dư, vì lúc nắng đẹp nhất hệ cũng chỉ làm ra quanh mức quán đang dùng. Lắp lên 8 kWp thì trưa sẽ dư nhiều và bị cắt, trừ khi quán mở rộng thêm máy lạnh.
Với nhà trọ, phần điện chung ban ngày thường nhỏ: máy bơm chạy vài lần, đèn hành lang tắt ban ngày, camera tiêu ít. Phòng trọ ban ngày phần lớn vắng. Hệ tự dùng đặt ở công tơ tổng của khu trọ sẽ bị cắt khá nhiều vào trưa ngày thường, và chỉ chạy mạnh vào cuối tuần khi người thuê ở nhà bật máy lạnh. Chủ trọ nên ghi công tơ tổng hai mốc sáng chiều trong một tuần, cả ngày thường lẫn cuối tuần, trước khi quyết cỡ hệ. Nếu con số ban ngày quá nhỏ, một hệ rất nhỏ chỉ đủ cho máy bơm và camera, hoặc thậm chí chưa lắp, có khi là câu trả lời thật thà nhất.
Câu hỏi mẫu cho nhà thầu khi chọn kiểu tự dùng
Hỏi về bộ đo. "Anh cho em hỏi bộ đo chống phát ngược đặt ở đâu, nếu nó hỏng thì hệ sẽ thế nào, có báo trên ứng dụng không?"
Hỏi về thủ tục. "Hệ tự dùng thì nhà em có phải báo hay đăng ký gì với điện lực không, anh chỉ em hỏi ở đâu?"
Hỏi về cách đọc ứng dụng. "Trên ứng dụng, chỗ nào cho em biết hệ đang bị hạ công suất vì nhà không dùng, chỗ nào là hệ đang lỗi?" Nhiều ứng dụng có cả đường sản lượng lẫn đường điện nhà dùng; nhờ thợ chỉ tận nơi.
Hỏi về chuyển đổi sau này. "Sau này nếu nhà em muốn phát lên lưới hoặc thêm pin thì phải đổi gì, thay inverter hay chỉ cài lại?"
Hỏi về cỡ hệ. "Nhà em trưa ít người, anh có nghĩ nên lắp nhỏ hơn không, vì lắp to thì phần dư cũng bị cắt?" Với hệ tự dùng, lắp quá lớn so với điện ban ngày là phí nhất, vì phần dư không đi đâu cả.
Hay hiểu nhầm và cách tự kiểm
Những nhầm lẫn này dẫn tới không ít cuộc gọi bảo hành không cần thiết:
| Hay hiểu nhầm | Thật ra |
|---|---|
| Trưa nắng công suất thấp là tấm pin dỏm | Hệ đang bám tải vì nhà dùng ít; bật thêm đồ điện sẽ thấy tăng |
| Lắp càng lớn càng đỡ tiền điện | Với hệ tự dùng, phần lớn hơn điện ban ngày bị bỏ qua |
| Tự dùng thì không cần biết gì về điện lực | Vẫn nên hỏi điện lực địa phương quy định hiện hành |
| Có bộ đo rồi thì không bao giờ có điện chạy ra lưới | Có thể lọt chút ít trong khoảnh khắc khi tắt thiết bị lớn, bình thường |
| Ứng dụng báo sản lượng thấp là hệ làm ra ít | Là hệ được dùng ít; khả năng làm ra thì cao hơn |
Tự kiểm trong bốn tuần đầu: chọn một trưa nắng có người ở nhà, ghi công suất trên ứng dụng khi nhà gần như không dùng gì, rồi bật máy lạnh, nồi cơm, máy giặt và ghi lại sau một phút. Công suất tăng theo là hệ bám tải tốt. Mỗi tuần ghi chỉ số công tơ một lần vào cùng giờ và so với tuần trước khi dời việc nhà sang buổi trưa. Nếu bật thêm đồ mà công suất vẫn đứng yên ở mức thấp trong ngày nắng, ghi lại và gọi đơn vị lắp đặt kiểm bộ đo và dây tín hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời tự dùng không phát lên lưới là gì?
Là hệ hoà lưới có thêm bộ đo ở đầu đường điện nhà để inverter chỉ làm ra vừa bằng điện nhà đang dùng, không đẩy điện ra lưới. Phần nắng còn lại bị bỏ qua. Lợi ích của hệ phụ thuộc hoàn toàn vào lượng điện nhà dùng ban ngày.
Vì sao trưa nắng mà hệ điện mặt trời chỉ chạy vài trăm oát?
Nếu hệ được cài chống phát ngược và nhà đang dùng ít điện, inverter tự hạ công suất xuống vừa bằng phần nhà dùng. Thử bật thêm máy lạnh hay nồi cơm, công suất sẽ tăng theo trong vài giây. Nếu không tăng, hãy gọi đơn vị lắp đặt kiểm bộ đo.
Lắp điện mặt trời tự dùng có phải làm thủ tục với điện lực không?
Quy định thay đổi theo từng thời kỳ và có thể khác nhau tuỳ trường hợp. Hãy hỏi điện lực địa phương xem hệ tự dùng của nhà bạn có cần đăng ký hay thông báo gì không trước khi lắp, và yêu cầu nhà thầu làm đúng hướng dẫn đó.
Làm sao dùng được nhiều điện mặt trời hơn với hệ tự dùng?
Dời các việc tốn điện sang giờ nắng: bơm nước, giặt đồ, nấu cơm hẹn giờ, đun bình nóng lạnh, sạc xe máy điện vào khoảng mười giờ sáng tới hai giờ chiều. Không cần mua thêm thiết bị. Ghi công tơ hằng tuần để thấy phần điện mua giảm thế nào.
Hệ tự dùng có nên lắp thật lớn không?
Không nên lắp lớn hơn nhiều so với điện nhà dùng ban ngày, vì phần dư không phát đi đâu mà bị bỏ qua. Hãy ghi công tơ sáng và chiều trong một tuần để biết điện ban ngày, rồi hỏi nhà thầu phương án vừa đủ, có khả năng mở rộng sau.
Sau này muốn chuyển hệ tự dùng sang phát lên lưới hoặc thêm pin có được không?
Thường được, nhưng tuỳ inverter. Có loại chỉ cần cài lại và làm thủ tục với điện lực, có loại phải thay máy nếu muốn thêm pin. Hãy hỏi nhà thầu ngay từ lúc lắp để chọn inverter phù hợp với kế hoạch vài năm tới.