Hệ hybrid có lưu trữ là hệ hoà lưới có thêm pin: ban ngày vẫn dùng điện mặt trời và lưới như hệ hoà lưới, phần dư nạp vào pin, tối hoặc khi mất điện thì lấy pin ra dùng cho một số thiết bị đã chọn trước. Hệ hoà lưới không có pin, mất điện là tắt. Hệ độc lập thì không nối với lưới chút nào, sống hoàn toàn bằng tấm pin và pin lưu trữ, hợp nơi không có điện lưới hoặc kéo điện quá xa.
Ba kiểu hệ này khác nhau ở giá, ở chỗ đặt pin, ở độ an toàn phải lo và ở những gì nhà bạn được hưởng khi mất điện. Bài này giải thích cách mỗi kiểu chạy, ai hợp kiểu nào, những câu nên hỏi để nhà thầu không chào một hệ đắt hơn nhu cầu. Chuyện chọn loại pin, đặt pin ở đâu cho an toàn có chuyên mục riêng trong sổ tay này.
Ba kiểu hệ, nói bằng hình ảnh trong nhà
Hình dung điện lưới là vòi nước máy, tấm pin là máng hứng nước mưa trên mái, còn pin lưu trữ là cái bồn chứa. Hệ hoà lưới giống nhà nối máng hứng thẳng vào đường ống chung: có mưa thì dùng nước mưa trước, thiếu thì nước máy bù vào, nhưng không có bồn nên mưa tạnh là hết. Thêm nữa, khi vòi nước máy bị cắt, van an toàn đóng cả đường máng lại, nên mất điện là hệ cũng tắt.
Hệ hybrid có thêm bồn chứa. Mưa nhiều thì đổ đầy bồn, tối không mưa thì lấy bồn ra dùng, vòi nước máy bị cắt thì vẫn còn bồn để dùng cho mấy chỗ quan trọng. Inverter hybrid là bộ điều phối giữa ba nguồn: mái, pin và lưới, quyết định lúc nào nạp, lúc nào xả, lúc nào lấy lưới.
Hệ độc lập là nhà không có nước máy, chỉ sống bằng máng hứng và bồn chứa. Mùa khô thì dư, mùa mưa dầm mấy ngày thì cạn, nên phải có bồn thật to hoặc một nguồn dự phòng như máy phát. Ở thành phố, hệ độc lập gần như không ai lắp cho nhà ở; nó hợp với trại ong trên đồi, nhà canh vườn sầu riêng xa đường điện, chòi nuôi tôm ven biển.
So ba kiểu hệ theo điều chủ nhà quan tâm
Bảng so sánh theo cách chủ nhà sống với hệ hằng ngày, không theo thông số kỹ thuật:
| Điều quan tâm | Hoà lưới | Hybrid có lưu trữ | Độc lập |
|---|---|---|---|
| Mất điện lưới | Tắt theo | Chạy tiếp các thiết bị đã chọn | Không bị ảnh hưởng vì không nối lưới |
| Điện buổi tối | Lấy hoàn toàn từ lưới | Lấy từ pin trước, hết pin thì lưới | Chỉ có pin, hết là tắt |
| Chi phí ban đầu | Thấp nhất trong ba kiểu | Cao hơn rõ vì pin và inverter đắt hơn | Cao, cần pin lớn và nguồn dự phòng |
| Chỗ đặt thiết bị | Inverter và tủ điện nhỏ | Thêm tủ pin, cần chỗ thoáng, an toàn | Tủ pin lớn, thường cả phòng kỹ thuật |
| Việc phải lo thêm | Ít | An toàn pin, tuổi thọ pin | Pin, máy phát, quản lý điện mỗi ngày |
| Hợp với | Nhà dùng nhiều điện ban ngày, lưới ổn định | Nhà hay mất điện, nhà có tải tối quan trọng | Nơi không có lưới hoặc kéo lưới quá xa |
Giá từng kiểu thay đổi nhiều theo thiết bị và dung lượng pin, nên chỉ nói được tương đối: cùng một công suất tấm, hệ hybrid có pin thường cao hơn hệ hoà lưới từ vài chục phần trăm tới gấp rưỡi, gấp đôi tuỳ dung lượng pin; con số cụ thể là tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị.
Mất điện thì hybrid cấp điện cho cái gì, không cấp cho cái gì
Hiểu lầm lớn nhất về hệ hybrid là nghĩ mất điện thì cả nhà vẫn sinh hoạt như thường. Thực tế, inverter hybrid có một ngõ ra riêng gọi là ngõ dự phòng, và chỉ những thiết bị được thợ đấu vào ngõ này mới có điện khi lưới mất. Thường đó là một nhánh riêng gồm đèn, quạt, tủ lạnh, cục phát wifi, máy bơm nước, đôi khi một máy lạnh nhỏ. Bếp từ, bình nóng lạnh điện, máy lạnh lớn thường để ngoài nhánh này vì ngốn pin rất nhanh.
Ví dụ giả định: một nhà cấp 4 ở xã ven Cần Thơ hay mất điện chiều tối vào mùa mưa, mỗi lần một hai giờ. Nhánh dự phòng gồm sáu bóng đèn, ba quạt, tủ lạnh, wifi, tổng chừng 500 oát. Một bộ pin có dung lượng sử dụng được khoảng 5 kWh sẽ nuôi nhánh này được khoảng chín, mười giờ nếu pin đầy, vì 5 kWh chia 0,5 kW là mười giờ, trừ hao hao phí. Cũng bộ pin đó, nếu gắn thêm máy lạnh 1,5 ngựa chạy liên tục, thời gian giảm chỉ còn vài giờ.
Thời điểm chuyển từ lưới sang pin khi mất điện cũng khác nhau giữa các máy: có loại gần như liền mạch, có loại chớp một nhịp ngắn khiến máy tính bàn khởi động lại. Nhà có máy tính làm việc, camera ghi hình, máy tạo oxy cho người bệnh phải hỏi kỹ điều này.
Câu hỏi giúp nhà thầu không chào thừa
Hỏi về lý do cần pin. "Nhà em mỗi tháng mất điện chừng hai, ba lần, mỗi lần một hai tiếng. Anh thấy có cần hybrid không, hay hoà lưới cộng một bộ lưu điện nhỏ cho wifi, camera là đủ?" Câu này buộc người tư vấn nhìn vào nhu cầu thật.
Hỏi về nhánh dự phòng. "Khi mất điện, cụ thể những ổ cắm, bóng đèn nào có điện? Anh ghi danh sách giúp em, dán ở tủ điện."
Hỏi về thời gian chuyển. "Lúc cúp điện, máy chuyển sang pin có làm máy tính, camera nhà em tắt rồi bật lại không?"
Hỏi về nâng cấp sau. "Bây giờ em lắp hoà lưới trước, mấy năm nữa muốn thêm pin thì phải thay inverter hay chỉ gắn thêm được?" Có loại inverter hybrid cho phép chạy chưa có pin, gắn pin sau; hỏi rõ để khỏi phải thay máy lần hai.
Hỏi về dung lượng dùng được. "Bộ pin này ghi 5 kWh là tổng hay là phần dùng được? Xả được tới bao nhiêu phần trăm?" Hai con số này khác nhau, và chênh lệch có khi tới một phần năm.
Hệ độc lập: hợp với ai, và cái giá của việc không có lưới
Hệ độc lập hợp với những nơi mà kéo lưới điện vào tốn hơn tự làm điện: chòi canh vườn trên đồi ở Lâm Đồng, trang trại cách đường điện vài cây số, nhà nghỉ ở bãi biển hoang. Ở đó, điện mặt trời là nguồn duy nhất, và cách nghĩ hoàn toàn khác với nhà phố: phải tính ngày xấu trời nhất chứ không phải ngày đẹp trời nhất.
Ví dụ giả định một chòi vườn dùng mỗi ngày 3 kWh cho đèn, quạt, máy bơm tưới nhỏ, tủ lạnh. Nếu muốn qua được hai ngày mưa liền không có nắng, pin phải chứa được khoảng 6 kWh dùng được, cộng thêm dư một phần để pin không bị xả cạn kiệt, và tấm pin phải đủ nạp đầy lại trong một ngày nắng sau đó. Mùa mưa dầm dài hơn, nhiều nhà vẫn để thêm một máy phát nhỏ làm phương án cuối.
Cái giá phải trả là quản lý điện hằng ngày: biết lúc nào pin còn bao nhiêu, ngày âm u thì không bơm tưới, máy lạnh gần như không dùng nổi. Ở thành phố, nếu nhà thầu chào hệ "độc lập hoàn toàn khỏi lưới" cho nhà ống có lưới điện ngay trước cửa, bạn nên hỏi lại thật kỹ vì sao, vì gần như luôn có lựa chọn phù hợp và an toàn hơn.
Nhà trọ, quán nhỏ, homestay: cách nghĩ khác nhà ở
Với nhà trọ mười phòng ở phường Thuận An, TP Hồ Chí Minh (Bình Dương cũ), điện của từng phòng thường đi qua công tơ con, người thuê trả theo số dùng. Điện chung gồm máy bơm, đèn hành lang, camera, cổng tự động. Một hệ hoà lưới nhỏ đỡ cho phần điện chung ban ngày là cách nghĩ phổ biến; còn chuyện chia điện mặt trời cho từng phòng thuê thì phức tạp, dễ sinh thắc mắc với người thuê, nên hỏi kỹ thợ và cân nhắc trước khi làm.
Với quán cà phê mái tôn mở từ bảy giờ sáng tới chín giờ tối, tải ban ngày lớn: tủ mát, máy xay, máy pha, quạt, máy lạnh. Hệ hoà lưới thường dùng được gần hết sản lượng, còn pin chỉ đáng bàn nếu khu đó hay cúp điện giờ đông khách, khi mỗi lần cúp là mất khách. Khi đó nhánh dự phòng nên gồm tủ mát, đèn, máy tính tiền, wifi, không gồm máy lạnh.
Với homestay ở Đà Lạt, Lâm Đồng, khách đông cuối tuần, ngày thường vắng, buổi tối là lúc dùng điện nhiều nhất cho sưởi, nước nóng, đèn. Hệ hoà lưới đơn thuần sẽ dư nhiều vào những ngày vắng khách, nên chủ nhà hay hỏi tới hybrid. Trước khi quyết, hãy tách riêng phần nước nóng: nhiều homestay giải quyết nước nóng bằng máy nước nóng năng lượng mặt trời hoặc bơm nhiệt thì rẻ và đơn giản hơn nhiều so với tích điện vào pin rồi đun nước.
Hay làm và nên làm khi chọn kiểu hệ
Phần lớn sai lầm đến từ việc chọn kiểu hệ theo nỗi lo mơ hồ chứ không theo số lần mất điện thật:
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Chọn hybrid vì "sợ mất điện" dù cả năm hiếm khi mất | Ghi lại số lần và thời gian mất điện trong vài tháng trước khi quyết |
| Nghĩ có pin thì cả nhà dùng như bình thường khi cúp điện | Liệt kê thiết bị thật sự cần khi cúp và hỏi nhánh dự phòng gồm những gì |
| Đặt tủ pin trong phòng ngủ hoặc gầm cầu thang cho gọn | Hỏi chỗ đặt thoáng, xa lối thoát hiểm, theo hướng dẫn của nhà sản xuất |
| Mua inverter hoà lưới rẻ rồi sau này muốn thêm pin | Hỏi trước loại inverter cho phép gắn pin sau nếu nghĩ sẽ cần |
| Tin con số dung lượng in to trên tủ pin | Hỏi dung lượng dùng được và số chu kỳ bảo hành |
Sau khi lắp hệ hybrid, tự kiểm theo cách an toàn: hẹn với thợ thử một lần cắt aptomat tổng phía lưới (thợ làm, bạn quan sát), xem đúng những ổ cắm, bóng đèn trong danh sách có điện không, máy tính có bị tắt không. Trong bốn tuần đầu, mỗi sáng ghi phần trăm pin còn lại trên ứng dụng theo dõi; pin luôn cạn sạch trước sáng là dấu hiệu tải tối lớn hơn tính toán, pin luôn đầy ắp là dấu hiệu pin quá lớn so với nhu cầu. Tủ pin có mùi lạ, phồng, nóng bất thường thì ra ngoài, ngắt cầu dao nếu an toàn, gọi 114 khi có khói hay lửa.
Câu hỏi thường gặp
Hệ hybrid có lưu trữ khác hệ hoà lưới ở điểm nào?
Hệ hybrid có thêm pin lưu trữ và inverter có thể điều phối giữa tấm pin, pin và lưới. Nhờ đó nó để dành điện trưa cho buổi tối và vẫn cấp điện cho một nhánh thiết bị khi mất lưới. Hệ hoà lưới không có pin nên mất điện là tắt và tối dùng hoàn toàn điện lưới.
Có hệ hybrid thì mất điện cả nhà vẫn dùng bình thường không?
Thường là không. Chỉ những thiết bị được đấu vào ngõ dự phòng của inverter mới có điện, thường là đèn, quạt, tủ lạnh, wifi, máy bơm. Bếp từ, máy lạnh lớn, bình nóng lạnh điện hay để ngoài vì ngốn pin rất nhanh. Hãy xin nhà thầu danh sách cụ thể.
Nhà ở thành phố có nên lắp hệ điện mặt trời độc lập không?
Hiếm khi hợp. Hệ độc lập phải có pin lớn để qua những ngày mưa, chi phí cao và phải quản lý điện hằng ngày. Nhà đã có lưới điện ngay trước cửa thường hợp với hệ hoà lưới hoặc hybrid hơn; nếu được chào hệ độc lập, hãy hỏi lý do thật kỹ.
Lắp hoà lưới trước rồi sau này thêm pin được không?
Được, nhưng tuỳ inverter. Có loại inverter hybrid chạy được khi chưa có pin và gắn pin sau, có loại hoà lưới thuần thì muốn có pin phải thêm thiết bị hoặc thay máy. Nếu nghĩ vài năm nữa sẽ cần pin, hãy nói ngay từ lúc khảo sát.
Pin 5 kWh dùng được bao lâu khi mất điện?
Tuỳ thiết bị đang chạy. Ví dụ giả định nhánh đèn, quạt, tủ lạnh, wifi tổng khoảng 500 oát thì pin đầy với 5 kWh dùng được chạy được khoảng chín, mười giờ. Gắn thêm máy lạnh thì thời gian giảm còn vài giờ. Hỏi nhà thầu con số dung lượng dùng được chứ không phải tổng.
Hệ hybrid có nguy hiểm hơn hệ hoà lưới không?
Có thêm một nguồn rủi ro là pin lưu trữ, nên phải đặt ở chỗ thoáng, tránh nắng nóng, tránh phòng ngủ và lối thoát hiểm, có cầu dao cắt và dây đúng loại. Chủ nhà không tự đấu, tự sửa pin. Thấy pin phồng, nóng hay có mùi lạ thì gọi đơn vị lắp đặt ngay.