Nhà dùng nước giếng nên lọc phèn và cặn ở đầu nguồn trước khi nước vào máy, chọn kiểu máy có thể tháo ống súc rửa hoặc nước không đi vào ống, và chọn bồn có van xả đáy dễ dùng; nếu nước có vị lợ thì hỏi bồn chịu được nước nhiễm mặn. Phèn và vôi không làm máy hỏng ngay, chúng làm máy kém dần: năm đầu nóng tốt, năm thứ ba chỉ âm ấm, ống đóng đầy cặn. Chọn đúng từ đầu rẻ hơn nhiều so với sửa sau.
Ví dụ giả định là nhà cấp bốn mái tôn của một gia đình bốn người ở một xã ven biển thuộc tỉnh Ninh Bình (Nam Định cũ), dùng giếng khoan sâu. Nước để trong xô qua đêm có lớp váng vàng, ấm đun nước đóng cặn trắng dày, thỉnh thoảng có vị hơi lợ vào mùa khô. Cả nhà muốn lắp máy nước nóng năng lượng mặt trời nhưng nghe hàng xóm kể máy nhà họ "ba năm là nghẹt".
Đọc nước nhà mình trước, chọn máy sau
Phèn ở đây là sắt và mangan hoà trong nước giếng. Lúc bơm lên nước trong veo, để ra ngoài không khí một lúc thì ngả vàng, có mùi tanh, để qua đêm lắng cặn nâu đỏ dưới đáy. Gạch men nhà tắm, bồn cầu có vệt vàng nâu là dấu hiệu rõ. Vôi là canxi và magie, nước nhìn trong nhưng đun lên đóng cặn trắng ở đáy ấm, vòi sen tắc lỗ sau vài tháng, kính nhà tắm có vệt trắng mờ khó lau.
Thử nhanh tại nhà, ví dụ giả định: hứng một chai nhựa trong đầy nước giếng, để đứng một đêm; sáng ra nhìn đáy chai và màu nước. Đun sôi một nồi nước nhỏ cho cạn bớt, nhìn đáy nồi. Mấy cách này chỉ cho biết có hay không, không cho biết bao nhiêu. Muốn biết chắc để chọn bộ lọc, mang mẫu nước tới một cơ sở xét nghiệm nước ở tỉnh, hỏi các chỉ tiêu sắt, mangan, độ cứng và độ mặn. Chi phí xét nghiệm vài chỉ tiêu cơ bản thường không lớn, tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và nơi làm.
Có tờ kết quả trong tay, người bán bộ lọc và người lắp máy không còn đoán mò. Đa phần nhà dùng giếng khoan vùng đồng bằng có cả phèn lẫn vôi ở mức khác nhau; vùng ven biển còn có thể lợ vào mùa khô khi nước mặn lấn sâu.
Vì sao nước nóng làm cặn đóng nhanh hơn
Vôi hoà trong nước lạnh thì im lặng, nhưng khi nước nóng lên, nhất là trên 60 độ, nó tách ra thành cặn rắn, bám vào thành nơi nóng nhất. Trong máy năng lượng mặt trời, nơi nóng nhất là lòng ống thu nhiệt giữa trưa. Phèn sắt gặp nóng và không khí cũng chuyển thành cặn nâu, lắng xuống chỗ thấp. Với ống chân không loại thường, cặn tụ ở đáy từng ống; lớp cặn dày dần, phần ống có cặn không còn truyền nhiệt cho nước, cổ ống hẹp lại, nước lưu thông chậm. Kết quả là máy kém nóng dần dù nắng không đổi.
Thợ lâu năm còn để ý chuyện này: ống có nhiều cặn ở đáy dễ nứt hơn vì chỗ cặn và chỗ nước nóng lên không đều nhau. Vì vậy vùng nước cứng thường thấy tỉ lệ vỡ ống cao hơn vùng nước máy.
Với tấm phẳng, cặn bám trong những ống đồng nhỏ, không tháo ra súc được như ống thuỷ tinh. Ống nhiệt và hệ gián tiếp thì nước sinh hoạt không đi qua bộ thu, cặn chỉ đọng trong bồn, dễ xử lý hơn bằng van xả đáy. Đây là lý do nhà nước giếng thường được khuyên tránh tấm phẳng nước chạy thẳng.
Lọc gì trước máy, theo từng loại nước
Bảng dưới là hướng chọn chung; cấu hình cụ thể nên để đơn vị làm lọc tính theo tờ xét nghiệm nước:
| Nước nhà bạn | Lọc gì ở đầu nguồn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vàng, tanh, cặn nâu (phèn sắt, mangan) | Cột lọc có vật liệu khử sắt, mangan, có sục khí hoặc bể lắng trước | Cột lọc cần sục rửa định kỳ, hỏi cách làm |
| Trong nhưng đóng cặn trắng (vôi, nước cứng) | Cột làm mềm nước bằng hạt nhựa trao đổi, hoàn nguyên bằng muối | Cần thêm muối định kỳ; chỉ lọc đường vào máy nước nóng cũng được |
| Có cả hai | Khử phèn trước, làm mềm sau, cuối cùng lõi lọc cặn | Thứ tự sai thì cột làm mềm nhanh hỏng |
| Lợ vào mùa khô | Lọc thường không khử được mặn | Chọn bồn chịu nước nhiễm mặn, hỏi kỹ bảo hành bồn |
Chi phí một cột khử phèn hoặc một cột làm mềm cho gia đình thường từ vài triệu tới hơn chục triệu đồng tuỳ công suất và vật liệu; đây là mức tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị. Không cần máy lọc thẩm thấu ngược cho cả nhà chỉ để tắm; loại đó hợp cho nước uống, đặt dưới bồn rửa bếp.
Chọn máy cho nước cứng và nước phèn: năm chỗ cần xem
Kiểu bộ thu. Ưu tiên ống chân không có thể tháo ống súc rửa, hoặc ống nhiệt nếu ngân sách cho phép. Tránh tấm phẳng nước chạy thẳng trong ống đồng nếu không có lọc tốt ở đầu nguồn.
Van xả đáy bồn. Bồn nên có van xả đáy cỡ đủ to và đặt ở chỗ thợ dễ thao tác. Van nhỏ xíu, nằm khuất sau chân đế thì cặn không ra hết và không ai muốn xả.
Thanh magie. Một số bồn có thanh magie để chống ăn mòn bồn. Ở nước cứng, thanh này hao nhanh hơn. Hỏi bồn có thanh không, thay ở đâu, bao lâu thay một lần theo nước nhà mình.
Chất liệu bồn khi nước lợ. Bồn trong bằng inox loại thường chịu nước máy tốt, nhưng nước nhiễm mặn ăn mòn nhanh hơn. Nhà ven biển nước lợ nên hỏi có loại bồn chịu mặn tốt hơn không, và phiếu bảo hành có loại trừ trường hợp nước nhiễm mặn không.
Lưới lọc ở đầu vào máy. Một lưới lọc nhỏ ngay trước đường cấp vào bồn chặn cát, cặn lớn. Lưới này đặt ở chỗ tháo ra rửa được từ sân thượng, không phải trên đỉnh bồn.
Bồn nước lạnh cấp cho máy. Máy năng lượng mặt trời loại thường lấy nước từ bồn nước lạnh trên mái. Nếu bồn lạnh ấy chứa thẳng nước giếng chưa lọc, cặn lắng dưới đáy bồn lạnh sẽ theo đường cấp sang máy mỗi lần mực nước xuống thấp. Hỏi thợ đầu lấy nước sang máy có đặt cao hơn đáy bồn lạnh một đoạn không, và bồn lạnh bao lâu súc một lần. Chi tiết nhỏ này nhiều nhà bỏ qua, rồi thắc mắc vì sao đã lọc mà ống vẫn đầy cặn.
Câu hỏi mẫu cho người bán máy và người làm lọc
Mang theo tờ xét nghiệm nước, hỏi đúng những câu này:
- "Nước nhà em phèn với vôi như tờ này, anh lắp loại máy này thì mấy tháng phải súc một lần, súc thế nào, tiền công bao nhiêu?"
- "Ống này tháo ra súc được không, ống bị cặn làm nứt thì có nằm trong bảo hành không?"
- "Van xả đáy bồn nằm ở đâu, nhà em có tự mở ra xả được không hay phải chờ thợ?"
- "Nhà em mùa khô nước hơi lợ, bồn này có chịu được không, phiếu bảo hành có ghi loại trừ nước mặn không?"
- "Cột lọc này bao lâu phải rửa ngược, thêm muối bao lâu một lần, ai làm, nếu quên thì nước vào máy có sao không?"
Người làm lọc và người lắp máy thường là hai bên khác nhau. Hỏi cả hai xem lọc đặt ở đâu, nối vào đường nào, để không bên nào đổ lỗi cho bên kia khi máy nghẹt.
Hay làm và nên làm với nhà nước giếng
Mấy sai lầm dưới đây làm máy ở vùng nước giếng xuống cấp nhanh:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Lắp máy trước, tính lọc sau | Cặn đã vào ống ngay từ tháng đầu | Lắp lọc cùng lúc hoặc trước máy |
| Tin thiết bị "chống cặn bằng từ" gắn ngoài ống | Hiệu quả không chắc chắn, dễ chủ quan bỏ súc rửa | Lọc thật ở đầu nguồn, súc rửa theo lịch |
| Chỉ lọc cho bể nước uống, bỏ đường nước nóng | Phần nước đóng cặn nhiều nhất lại không được lọc | Ưu tiên lọc đường vào máy nước nóng |
| Để cột lọc nhiều năm không rửa | Vật liệu lọc bão hoà, nước qua như không lọc | Ghi lịch rửa cột lọc lên tường cạnh cột |
| Chọn máy nhỏ để đỡ tốn súc rửa | Nước nóng kém, phải xả nhiều hơn | Chọn đúng dung tích, súc rửa định kỳ |
Cái không cần làm: không cần đổi sang nước máy chỉ vì muốn lắp máy nước nóng, không cần mua máy đắt nhất. Một máy ống chân không vừa cỡ, có lọc phèn và vôi ở đầu nguồn, súc rửa đều thường chạy ổn ở vùng nước giếng.
Một tháng sau khi lắp: nhìn nước để biết lọc có đang chạy
Mỗi tuần một lần, hứng một ly nước ở vòi nóng và một ly ở vòi lạnh đã qua lọc, đặt cạnh nhau trên nền trắng. Nước nóng mà ngả vàng hơn hẳn nước lạnh, có váng hoặc cặn lắng sau vài giờ, nghĩa là phèn vẫn lọt vào máy. Tháo lưới lọc nhỏ ở đầu vòi sen ra xem: nhiều hạt trắng li ti là vôi, hạt nâu là phèn.
Ghi lại nhiệt độ nước ở vòi nóng lúc chiều tối trong những ngày nắng tốt suốt mấy tháng đầu. Nếu cùng kiểu thời tiết mà nhiệt độ tụt dần theo từng tháng, cặn có thể đang đóng trong ống, báo người lắp tới kiểm. Ghi cả ngày rửa cột lọc, ngày thêm muối.
Việc tháo ống, xả cặn trên mái để thợ làm. Nước xả ra từ bồn có thể rất nóng vào giữa ngày, người xả nên làm vào sáng sớm khi nước đã nguội bớt, đeo găng và tránh để trẻ nhỏ lại gần.
Sau mùa khô đầu tiên, nếu nhà ở vùng ven biển, nếm thử nước lạnh vài lần trong tháng nắng nhất xem có lợ hơn không, và nhìn quanh mối hàn, đầu nối ống ở bồn xem có vệt gỉ hay muối trắng đọng lại. Thấy dấu hiệu đó sớm thì báo bên bán máy ngay khi còn trong hạn bảo hành, kèm ảnh chụp và ngày ghi trong sổ.
Câu hỏi thường gặp
Nước giếng nhiễm phèn có lắp máy nước nóng năng lượng mặt trời được không?
Được, nhưng nên lọc phèn ở đầu nguồn trước khi nước vào máy. Không lọc thì cặn nâu đọng trong ống và bồn, máy kém nóng dần sau vài năm. Chọn loại có thể tháo ống súc rửa hoặc nước không vào ống.
Vì sao máy nước nóng mặt trời dùng nước giếng nhanh bị nghẹt?
Vôi và phèn tách thành cặn khi nước nóng lên, nhất là trên 60 độ, và đọng ở đáy ống nơi nóng nhất. Lớp cặn dày dần làm ống truyền nhiệt kém và cổ ống hẹp lại. Lọc đầu nguồn và súc rửa định kỳ giúp chậm quá trình này.
Nhà dùng nước giếng nên tránh loại máy nào?
Nên tránh tấm phẳng có nước chạy thẳng trong ống đồng nhỏ nếu không có lọc tốt, vì cặn bám bên trong khó súc. Ống chân không tháo được ống, ống nhiệt hoặc hệ gián tiếp dễ xử lý cặn hơn.
Có cần máy lọc thẩm thấu ngược cho cả nhà không?
Thường không cần. Để tắm giặt, cột khử phèn và cột làm mềm nước ở đầu nguồn là đủ. Máy lọc thẩm thấu ngược hợp để lọc nước uống, đặt riêng dưới bồn rửa bếp.
Nước giếng hơi lợ thì chọn bồn thế nào?
Nước nhiễm mặn ăn mòn bồn inox nhanh hơn nước máy. Hỏi người bán có loại bồn chịu mặn tốt hơn không, và đọc phiếu bảo hành xem có loại trừ trường hợp nước nhiễm mặn. Lọc thông thường không khử được mặn.
Làm sao biết bộ lọc đầu nguồn có còn tác dụng?
Hứng một ly nước nóng và một ly nước lạnh đã qua lọc đặt cạnh nhau trên nền trắng. Nước ngả vàng, có váng hay cặn là lọc đang yếu. Kiểm lưới lọc đầu vòi sen và ghi lịch rửa cột lọc đều đặn.