Tấm pin mặt trời bị bão làm bay không phải vì nó nhẹ, mà vì gió luồn vào khe dưới tấm tạo lực kéo ngược lên, có lúc lớn hơn trọng lượng tấm nhiều lần; tấm giữ được hay không phụ thuộc vào kẹp tấm, ray và chân đế có ăn chắc vào kết cấu chịu lực bên dưới hay không, và những tấm nằm sát mép mái, góc mái có được tính riêng hay không. Phần lớn sự cố sau bão bắt đầu từ một kẹp lỏng hoặc một chân đế chỉ bắt vào tôn.
Ví dụ giả định: nhà hai tầng mái bằng của chị Hạnh ở một phường ven biển thuộc thành phố Đà Nẵng (Quảng Nam cũ), cách bờ biển chừng một cây số, trên sân thượng có mười tấm pin kê khung nghiêng. Mùa bão năm ngoái, nhà bên cạnh mất hai tấm, một tấm rơi xuống sân, may không ai bị thương. Chị muốn biết hệ nhà mình đang yếu ở đâu và cần làm gì trước tháng chín.
Gió làm gì với tấm pin trên mái
Hình dung tấm pin như một cánh máy bay nhỏ đặt nghiêng. Gió thổi tới từ phía mép thấp sẽ luồn vào khe giữa tấm và mặt mái, áp suất dưới tấm tăng lên trong khi mặt trên tấm bị hút, tấm bị nâng lên. Gió thổi từ phía mép cao thì đè tấm xuống và đẩy cả khung về phía trước. Trong một cơn bão, hướng gió đổi liên tục, tấm bị kéo lên đè xuống hàng nghìn lần.
Lực đó đi theo đường: tấm, kẹp tấm, ray, chân đế, rồi xuống mái. Mắt xích nào yếu nhất sẽ hỏng trước. Ở những vụ thợ đi sửa sau bão, thứ hỏng nhiều nhất là kẹp tấm bị trượt khỏi mép khung, ốc kẹp siết thiếu lực hoặc lỏng dần sau nhiều tháng nắng nóng giãn nở. Tiếp theo là chân đế trên mái tôn chỉ bắt vào tôn, gió kéo tuột cả mảng tôn. Trên mái bằng, khung kê bằng khối bê tông không neo có thể bị trượt hoặc lật cả hàng.
Ví dụ giả định để hình dung độ lớn: một tấm khoảng 2,4 m² nặng chừng 27 kg. Trong gió bão mạnh, lực kéo ngược lên một tấm ở mép mái có thể tới vài trăm ký, tức gấp nhiều lần trọng lượng tấm. Đây là lý do không thể chỉ đặt tấm "cho nặng" mà phải neo. Con số thiết kế cụ thể cho từng vị trí phải do người có chuyên môn kết cấu tính theo vùng gió và chiều cao nhà.
Những chỗ yếu nhất trên một mái có pin
Góc mái và mép mái. Gió đổi hướng mạnh nhất ở rìa mái, xoáy ở góc. Hàng tấm sát mép ngoài và tấm ở góc chịu lực lớn hơn tấm ở giữa. Thiết kế cẩn thận sẽ lùi tấm khỏi mép một khoảng, hoặc tăng số điểm bắt cho vùng rìa.
Khe hở dưới tấm. Khe càng cao, gió luồn vào càng nhiều. Khung kê nghiêng cao trên mái bằng hứng gió hơn tấm nằm sát theo mái dốc. Mặt sau khung để trống hoàn toàn là cửa ngõ cho gió.
Kẹp ở đầu hàng. Tấm đầu và cuối mỗi hàng chỉ được giữ bằng kẹp biên, một phía. Kẹp biên lỏng là tấm đầu hàng bay trước rồi kéo theo cả hàng đổ dây chuyền.
Chân đế không trúng kết cấu. Trên mái tôn, chân đế phải bắt vào xà gồ. Trên mái bằng, khung phải bắt vào bệ hoặc sàn đủ chắc, hoặc có đối trọng được tính toán. Bắt vào lớp gạch lát, lớp vữa trát là không đủ.
Ốc vít bị gỉ. Nhà gần biển như nhà chị Hạnh, ốc thép thường vài năm đã gỉ đỏ, mất tiết diện. Ốc nhìn còn nguyên nhưng gỉ ở chân ren là thứ không thấy được từ dưới đất.
Ba cách neo khung thường gặp
Chủ nhà không thiết kế, nhưng nên biết hệ nhà mình đang thuộc kiểu nào để hỏi cho trúng:
| Kiểu mái | Cách neo | Điểm hay hỏng |
|---|---|---|
| Mái tôn | Chân đế bắt vít vào xà gồ, hoặc kẹp sóng đứng | Vít chỉ ăn tôn, xà gồ gỉ, tôn mỏng bị xé quanh vít |
| Mái bằng bê tông, khung bắt cố định | Bulông nở hoặc bulông cấy keo vào bệ hoặc sàn | Bulông khoan vào lớp gạch lát, bệ bê tông nhỏ quá, không giằng |
| Mái bằng, khung dằn bằng khối nặng | Khối bê tông đặt lên sàn, không khoan | Khối không đủ nặng cho vùng rìa, khối trượt trên sàn ướt |
Kiểu dằn bằng khối nặng tránh được việc khoan sàn nên hay được chọn cho sân thượng đã chống thấm, nhưng nó đòi hỏi tính toán khối nặng theo từng vị trí và sàn phải chịu được tổng khối lượng tăng thêm, có khi lên tới vài trăm ký trên mỗi hàng. Với nhà cũ hay sàn mỏng, nhờ kỹ sư kết cấu xem trước. Ở các tỉnh miền Trung hay có bão mạnh, nhiều đơn vị lắp đặt kết hợp: vừa bắt bulông vào bệ, vừa giằng các hàng với nhau thành một khung liền.
Nếu đang định lắp mới ở vùng hay có bão
Bố trí ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với gia cố về sau. Với nhà chưa lắp, chủ nhà nên đề nghị đơn vị lắp đặt đưa phương án tính tới gió ngay trong bản phác thảo: tấm lùi khỏi mép mái bao nhiêu, góc mái có để trống không, hàng tấm có được giằng liền với nhau không, kiểu chân đế nào.
Trên mái bằng ở vùng ven biển, nhiều thợ lâu năm chọn độ nghiêng thấp hơn bình thường, chẳng hạn khoảng 10 độ thay vì 15 độ, chấp nhận sản lượng nhỉnh ít đi một chút để giảm diện tích hứng gió dưới tấm. Một số còn che kín mặt sau và hai đầu hàng tấm bằng tấm chắn để gió không luồn vào. Đây là những đánh đổi nên được nói ra để chủ nhà chọn, không phải để thợ tự quyết.
Trên mái tôn ven biển, tôn mỏng bị gió xé quanh lỗ vít là kiểu hỏng hay gặp. Nếu mái tôn đã cũ, mỏng, gỉ chân vít, việc thay tôn trước khi lắp nên được cân nhắc nghiêm túc. Còn lại, mọi con số về tải gió, số điểm bắt, kích thước bulông đều là việc của người có chuyên môn kết cấu; chủ nhà chỉ cần biết để hỏi cho đủ và xin ghi lại bằng văn bản.
Việc cần làm trước mùa bão
Với vùng có mùa bão từ khoảng tháng chín tới tháng mười một như duyên hải miền Trung, nên làm vào tháng bảy, tháng tám:
- Từ sân hoặc ban công nhà đối diện, nhìn kỹ hàng tấm: có tấm nào lệch, mép nào cao hơn mép kia, khe giữa các tấm có đều không. Chụp ảnh từ cùng một chỗ mỗi năm để so.
- Gọi đơn vị lắp đặt hoặc thợ có kinh nghiệm lên kiểm và siết lại toàn bộ kẹp tấm, ốc chân đế theo lực siết hãng quy định. Nhờ họ chụp ảnh các kẹp biên và chân đế ở góc mái gửi lại.
- Yêu cầu họ xem các ốc có gỉ ở chân ren không, đặc biệt nhà gần biển. Ốc gỉ nên thay bằng ốc thép không gỉ cùng loại.
- Dọn sân thượng: chậu cây, tấm tôn thừa, ván gỗ, bất cứ thứ gì gió có thể nhấc lên và quăng vào mặt tấm pin.
- Hỏi đơn vị lắp đặt cách tắt hệ an toàn nếu cần: cầu dao nào phía điện xoay chiều, ở đâu, theo thứ tự nào. Ghi ra giấy, dán ở tủ điện.
- Kiểm bảo hiểm nhà nếu có: hệ pin trên mái có nằm trong phạm vi không.
Việc lên mái siết ốc là việc của thợ có dây an toàn, mũ, giày đế bám và người hỗ trợ bên dưới. Chủ nhà không tự lên, không đứng lên tấm pin, không chạm vào các đầu nối dây điện một chiều dưới tấm.
Trong bão và ngay sau bão
Trong bão, không ai lên mái hay sân thượng, kể cả khi nghe tiếng lạch cạch hay thấy một tấm đang rung. Một tấm pin bị gió giật ra là một vật nặng hai ba chục ký, cạnh khung kim loại, bay ngang. Nếu tấm đã có dấu hiệu lỏng, giữ người nhà, nhất là trẻ con, tránh xa khu sân, lối đi và mái nhà bên dưới phía gió thổi tới.
Sau bão, khi trời đã lặng hẳn, kiểm từ dưới đất trước. Nhìn xem tấm nào mất, tấm nào nứt mặt kính, ray nào cong, dây nào bị kéo đứt hoặc lủng lẳng. Tấm pin bị nứt kính, bị nước vào, hay dây bị giật đứt vẫn có thể mang điện khi có ánh sáng, kể cả khi đã ngắt cầu dao trong nhà. Không chạm vào tấm rơi xuống sân, không chạm dây đứt, khoanh vùng lại và gọi đơn vị lắp đặt. Thấy khói, mùi khét từ inverter hoặc tủ điện thì đưa người ra ngoài, ngắt cầu dao tổng nếu làm được một cách an toàn, và gọi 114.
Chụp ảnh đầy đủ trước khi dọn dẹp: ảnh toàn mái, ảnh cận từng chỗ hỏng, ảnh tấm rơi. Ảnh này cần cho bảo hành, bảo hiểm và để đơn vị lắp đặt hiểu chỗ nào hỏng trước. Ghi lại thời điểm hệ ngừng phát điện nếu ứng dụng theo dõi của hệ cho xem.
Câu hỏi mẫu cho đơn vị lắp đặt ở vùng hay có bão
Hỏi khi khảo sát, và hỏi lại khi gọi kiểm trước mùa bão:
- "Anh cho em hỏi khung bên mình tính chịu gió vùng nào, hàng tấm sát mép mái có tăng điểm bắt không?"
- "Tấm cách mép mái bao xa? Góc mái có để trống không hay lắp kín?"
- "Khung nhà em neo bằng bulông vào bệ hay dằn bằng khối bê tông? Mỗi khối nặng bao nhiêu, ai tính?"
- "Ốc kẹp, ốc chân đế là thép không gỉ hay thép mạ? Nhà em gần biển thì bao lâu nên kiểm lại?"
- "Trước mùa bão bên mình có dịch vụ siết lại không, chi phí thế nào?"
- "Sau bão tấm bị hư do gió thì bảo hành của hãng có áp dụng không, hay chỉ bảo hiểm mới chi trả?"
Câu cuối hay khiến chủ nhà bất ngờ: bảo hành của hãng sản xuất tấm thường bao lỗi sản xuất và suy giảm công suất, còn hư hỏng do thiên tai, vật bay va vào thường nằm ngoài. Hỏi rõ từ đầu để không vỡ mộng sau trận bão.
Câu hỏi thường gặp
Tấm pin mặt trời có chịu được bão không?
Tấm pin có thể trụ được gió mạnh nếu kẹp, ray, chân đế được tính và lắp đúng, bắt chắc vào kết cấu chịu lực. Tấm thường bay vì kẹp lỏng hoặc chân đế chỉ bắt vào tôn, không phải vì bản thân tấm yếu. Khả năng chịu gió cụ thể cần người có chuyên môn kết cấu tính.
Có nên tháo tấm pin xuống trước khi bão vào không?
Thường không cần nếu hệ được lắp và kiểm đúng. Tháo vội trong lúc trời đã chuyển gió lại nguy hiểm cho người làm. Cách đúng là kiểm, siết lại trước mùa bão và dọn đồ có thể bay va vào tấm.
Sau bão thấy tấm pin bị nứt kính thì làm gì?
Không chạm vào tấm, vì tấm nứt vẫn có thể sinh điện khi có ánh sáng và nước có thể đã vào bên trong. Chụp ảnh, khoanh vùng và gọi đơn vị lắp đặt kiểm tra, cách ly tấm hỏng trước khi cho hệ chạy lại.
Khung pin mái bằng dằn bằng khối bê tông có an toàn không?
An toàn nếu khối nặng được tính đủ cho từng vị trí, nhất là vùng rìa và góc mái, và sàn chịu được tổng khối lượng thêm vào. Dằn bằng cảm tính dễ thiếu nặng ở rìa. Nhờ kỹ sư kết cấu xem với nhà cũ hoặc sàn mỏng.
Bao lâu nên kiểm lại ốc kẹp tấm pin ở vùng có bão?
Nhiều đơn vị lắp đặt khuyên kiểm mỗi năm một lần trước mùa bão, nhà gần biển nên kiểm thêm sau mỗi trận bão lớn. Kiểm gồm siết lại kẹp, chân đế và xem ốc có gỉ ở chân ren không.
Bảo hành tấm pin có bao gồm hư hỏng do bão không?
Thường không, vì bảo hành của hãng tập trung vào lỗi sản xuất và suy giảm công suất. Hư hỏng do thiên tai hay vật bay va vào thường do bảo hiểm tài sản chi trả nếu có. Hỏi rõ và đọc điều khoản trước khi lắp.