Đường ống từ máy nước nóng năng lượng mặt trời xuống nhà tắm nên dùng ống nhựa chịu nhiệt loại dành cho nước nóng (không dùng ống nhựa thường), bọc bảo ôn kín suốt chiều dài kể cả các co, tê, van, và phần bảo ôn nằm ngoài trời phải được che nắng bằng băng quấn hoặc ống bọc ngoài. Thiếu một trong ba điều này, nước nóng trên mái tới vòi đã nguội đi đáng kể vào mùa đông, hoặc vài năm sau ống bong mối, bảo ôn mục rơi từng mảng.
Ví dụ giả định: nhà chị Lan ở một xã của Nghệ An, nhà hai tầng mái bằng, máy nước nóng lắp bốn năm. Mùa đông năm nay nước tới vòi sen tầng một chỉ âm ấm dù trên mái bồn vẫn nóng. Thợ lên xem, thấy đoạn ống chạy trên sân thượng chừng mười mét đã trơ ra, bảo ôn bị nắng làm giòn vỡ vụn, hai chỗ nối không hề được bọc. Bài này nói chọn và bọc ống thế nào để khỏi lặp lại chuyện đó.
Vì sao nước nóng trên bồn mà xuống tới vòi lại nguội
Nước nóng đi trong ống mất nhiệt ra không khí xung quanh qua thành ống. Ống càng dài, trời càng lạnh, gió càng lùa, nước càng nguội nhanh. Lúc đang mở vòi, nước chảy liên tục nên chỉ hao một phần; cái hao lớn là lúc không dùng: nước nằm yên trong ống vài giờ thì nguội hẳn, lần mở vòi sau phải xả bỏ hết khúc nước nguội đó rồi nước nóng mới tới.
Ví dụ giả định ở nhà chị Lan: ống nhựa chịu nhiệt cỡ thường chứa chừng 0,2 lít nước mỗi mét, đường ống từ máy xuống vòi sen tầng một dài khoảng hai mươi mét, tức mỗi lần mở vòi phải xả chừng bốn lít nước nguội. Bốn người tắm lệch giờ nhau là bốn lần xả, gần hai mươi lít mỗi tối, chưa kể nước rửa mặt buổi sáng. Có bảo ôn kín thì khoảng cách giữa hai người tắm sát nhau, nước trong ống vẫn còn ấm, đỡ được phần lớn số đó.
Thứ hai là đoạn ống ngoài trời trên sân thượng ban đêm mùa đông có gió bấc thổi trực tiếp. Ống trơ không bảo ôn ở đó giống như một cái tản nhiệt. Thợ lâu năm ở miền Bắc hay nói: đoạn ống trên mái chỉ ngắn mà mất nhiệt bằng cả đoạn trong nhà dài gấp mấy lần. Vì thế khi tiền có hạn, ưu tiên bọc thật kỹ đoạn ngoài trời trước, đoạn trong nhà tính sau; làm ngược lại là tốn tiền mà nước vẫn nguội, đúng như chuyện đã xảy ra ở nhà chị Lan.
Chọn ống: loại nào cho nước nóng từ máy năng lượng mặt trời
Nước trong máy năng lượng mặt trời vào ngày nắng gắt có thể rất nóng, gần mức sôi ở đỉnh bồn. Ống cho đường này phải chịu nhiệt lâu dài, không chỉ "chịu được nước ấm". Bảng dưới là các loại hay gặp ở nhà dân:
| Loại ống | Cho đường nước nóng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ống nhựa thường dùng cho nước lạnh | Không nên | Mềm, cong võng khi nóng, mối dán keo dễ bung sau vài mùa |
| Ống nhựa chịu nhiệt hàn nhiệt | Phù hợp, phổ biến nhất | Chọn loại ghi dành cho nước nóng; mối hàn nhiệt liền khối |
| Ống kim loại | Dùng được | Đắt, nối phức tạp hơn, dẫn nhiệt nên càng cần bảo ôn |
| Ống mềm đầu nối tại vòi | Chỉ đoạn ngắn ở thiết bị | Chọn loại dùng cho nước nóng, thay khi thấy phồng |
Câu nên hỏi: "Anh dùng ống chịu nhiệt loại cho nước nóng đúng không, cho em xem chữ trên thân ống?". Thân ống thường in loại và áp lực chịu được; thợ đàng hoàng sẽ chỉ cho xem. Riêng đầu nối từ bồn máy xuống, thợ có nghề hay dùng một đoạn ngắn có khả năng giãn nở để ống không bị kéo căng khi nóng lạnh thay đổi suốt ngày.
Đi ống thế nào cho ngắn và không đọng khí
Đi thẳng xuống, ít chạy ngang. Đặt máy sát trục ống đứng xuống nhà tắm, đoạn chạy ngang trên sân thượng càng ngắn càng tốt. Mỗi co vuông góc cũng làm nước chảy yếu đi một chút.
Tránh đoạn ống đi lên rồi đi xuống. Với máy không áp lực, nước nóng chảy xuống nhờ chênh cao. Đoạn ống vồng lên rồi xuống, ví dụ vòng qua cửa tum hay vượt qua dầm, tạo thành chỗ khí đọng lại. Hậu quả là vòi phì phì, nước chảy ngắt quãng, có hôm không chảy. Nếu bắt buộc phải vồng, hỏi thợ: "Chỗ ống vồng lên này có đặt van xả khí không anh?".
Đi riêng, không bó chung. Ống nóng không bó sát ống lạnh trong cùng một máng, cũng không đi chung với dây điện. Bó chung thì ống lạnh ấm lên, dây điện bị nóng lâu ngày giòn vỏ.
Có độ dốc và kẹp đỡ đều. Ống nhựa chịu nhiệt giãn dài ra khi nóng. Kẹp quá chặt hoặc quá thưa đều làm ống cong võng thành chỗ đọng khí. Thợ cẩn thận đặt kẹp cách đều, chừa chỗ cho ống giãn.
Bảo ôn: dày bao nhiêu và vì sao chỗ nối hay bị bỏ
Bảo ôn là lớp xốp bọc ngoài ống, có loại xốp cao su đàn hồi, có loại xốp nhẹ rẻ hơn. Ống nước nóng gia đình thường dùng bảo ôn dày cỡ một tới hai phân; đoạn ngoài trời ở miền Bắc, vùng cao nên chọn loại dày hơn trong khoảng đó. Lỗ trong của bảo ôn phải ôm sát cỡ ống, ống nhỏ mà bảo ôn rộng thì không khí lưu thông bên trong, gần như mất tác dụng.
Chỗ hay bị bỏ là co, tê, van và đầu nối vào bồn, vì khó bọc, phải cắt ghép từng miếng. Nhưng chỗ nối lại là khối kim loại hoặc nhựa dày, mất nhiệt nhiều nhất. Một đường ống bọc đẹp mà hở hết chỗ nối giống như mặc áo khoác không cài khuy. Mối ghép bảo ôn phải dán băng keo chuyên dùng, không để hở khe.
Ống âm tường cũng nên có một lớp bảo ôn mỏng hoặc ống lồng, vừa giữ nhiệt vừa cho ống chỗ giãn nở, tránh nứt vữa. Câu nên hỏi trước khi trát: "Đoạn ống âm tường này anh có bọc gì không, sau này nứt ống thì mình dò thế nào?", và chụp ảnh đường ống trước khi trát lại.
Hay làm và nên làm với bảo ôn ngoài trời
Chuyện bảo ôn vỡ vụn như nhà chị Lan là chuyện rất thường gặp, gốc rễ ở mấy thói quen sau:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Để bảo ôn xốp trần ngoài nắng | Nắng làm xốp giòn, nứt, vụn sau một hai mùa | Quấn băng chống nắng hoặc lồng ống bọc ngoài |
| Không bọc co, tê, van | Mất nhiệt nhiều nhất ở chính chỗ đó | Cắt ghép bọc kín, dán băng keo mối ghép |
| Dùng bảo ôn lỗ rộng hơn ống | Không khí lưu thông bên trong, giữ nhiệt kém | Chọn đúng cỡ lỗ trong theo cỡ ống |
| Để bảo ôn ở chỗ chim, chuột với tới | Chim mổ làm tổ, chuột gặm | Bọc ngoài bằng lớp cứng ở đoạn hay bị phá |
| Giẫm lên ống trên sân thượng | Bảo ôn bẹp, ống võng | Đi ống sát tường, có máng hoặc tấm che |
Cái không cần mua: bảo ôn loại đắt tiền cho đoạn ống trong nhà vốn đã kín gió, hay sơn phủ đặc biệt "giữ nhiệt" quét lên ống. Chi phí bảo ôn và băng quấn cho cả đường ống nhà phố thường chỉ là phần nhỏ trong tiền lắp, thường cỡ vài trăm nghìn đồng tuỳ chiều dài; giá tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị.
Câu hỏi mẫu khi thợ báo giá phần đường ống
Phần đường ống và bảo ôn là chỗ báo giá dễ chênh nhau nhất giữa các đơn vị, vì mỗi nơi tính một kiểu: có nơi gộp vào giá máy một số mét nhất định, có nơi tính theo mét, có nơi khoán trọn. Muốn so được, hỏi đúng những câu sau, ghi câu trả lời ra giấy:
- "Giá lắp của anh đã gồm bao nhiêu mét ống nóng, bao nhiêu mét ống lạnh, quá số đó thì tính mỗi mét bao nhiêu?"
- "Ống nóng anh dùng loại chịu nhiệt cỡ nào, bảo ôn dày bao nhiêu, đoạn ngoài trời có quấn băng chống nắng không?"
- "Co, tê, van có bọc bảo ôn luôn không, hay chỉ bọc đoạn ống thẳng?"
- "Đoạn nào đi nổi, đoạn nào phải đục tường, đục xong ai trát lại và trát tới mức nào?"
- "Đường ống cũ nhà em còn dùng lại được không, nếu dùng lại thì anh có thử áp, thử rò trước không?"
Câu cuối rất đáng hỏi với nhà thay máy mới mà giữ đường ống cũ như nhà chị Lan. Ống cũ là ống nhựa thường hoặc đã có mối hàn rỉ thì lắp máy mới tốt mấy nước vẫn nguội, vẫn rò. Thợ có nghề thường đề nghị thay đoạn ngoài trời và giữ đoạn âm tường nếu còn tốt, thay vì đập hết, và nói rõ vì sao.
Tự kiểm đường ống sau khi lắp hoặc làm lại bảo ôn
Cách đơn giản nhất là đếm giây. Một buổi chiều sau ngày nắng, mở vòi nóng ở nhà tắm xa máy nhất, bấm đồng hồ trên điện thoại, đếm tới khi nước ấm rõ trên mu bàn tay. Ghi lại con số. Làm lại vào sáng hôm sau, khi nước đã nằm trong ống cả đêm. Sau khi làm lại bảo ôn, hai con số này thường ngắn lại, nhất là con số buổi sáng mùa đông.
Mỗi tháng một lần, lúc lên sân thượng phơi đồ, nhìn dọc đường ống: bảo ôn có chỗ nứt, phai màu, bong băng quấn không, chỗ nối có lộ ra không, có vệt nước dưới mối hàn không. Bảo ôn bắt đầu bạc màu và cứng lại là dấu hiệu sắp vỡ, quấn lại băng chống nắng lúc đó rẻ hơn thay mới cả đoạn.
Nhà có trẻ nhỏ hay người già cần nhớ thêm: ngày nắng gắt, nước ở đầu ống ngay dưới máy có thể rất nóng, đoạn ống trơ ngoài trời cũng nóng rát khi chạm tay. Bảo ôn kín vừa giữ nhiệt vừa đỡ được chuyện trẻ chạm vào ống trên sân thượng. Mở vòi nóng luôn thử bằng mu bàn tay trước, kể cả khi đã quen nhiệt độ thường ngày.
Câu hỏi thường gặp
Ống nước nóng năng lượng mặt trời dùng ống nhựa thường được không?
Không nên. Nước từ máy năng lượng mặt trời ngày nắng có thể rất nóng, ống nhựa thường mềm ra, cong võng và mối dán dễ bung sau vài mùa. Nên dùng ống nhựa chịu nhiệt loại dành cho nước nóng, nối bằng hàn nhiệt.
Vì sao bảo ôn trên sân thượng bị vỡ vụn sau vài năm?
Nắng chiếu trực tiếp làm lớp xốp bảo ôn giòn và nứt dần. Bảo ôn ngoài trời cần được quấn băng chống nắng hoặc lồng ống bọc bên ngoài. Thấy bảo ôn bạc màu, cứng lại là lúc nên quấn lại trước khi vỡ.
Có cần bọc bảo ôn chỗ co, van và đầu nối không?
Cần. Co, tê, van và đầu nối là chỗ mất nhiệt nhiều nhất vì khối vật liệu dày. Thợ hay bỏ qua vì khó bọc, nên chủ nhà cần nhắc và nhìn kiểm. Mối ghép bảo ôn phải dán băng keo kín, không để hở khe.
Vì sao vòi nước nóng chảy phì phì, lúc có lúc không?
Thường do đoạn ống đi vồng lên rồi xuống làm khí đọng lại, hoặc thiếu van xả khí ở chỗ cao. Với máy không áp lực, nước chảy nhờ chênh cao nên rất dễ bị túi khí chặn. Báo thợ kiểm lại đường ống, nắn lại hoặc thêm van xả khí.
Bảo ôn đường ống nước nóng dày bao nhiêu là đủ?
Đường ống nước nóng gia đình thường dùng bảo ôn dày cỡ một tới hai phân, đoạn ngoài trời ở miền Bắc và vùng cao nên chọn mức dày hơn. Quan trọng không kém là lỗ trong phải ôm sát cỡ ống và mối ghép được dán kín.
Làm sao biết bảo ôn mới làm có tác dụng không?
Đếm số giây từ lúc mở vòi tới khi nước ấm ở nhà tắm xa máy nhất, đo buổi chiều và sáng sớm, trước và sau khi làm bảo ôn. Con số buổi sáng mùa đông ngắn lại rõ là bảo ôn đang làm việc. Ghi lại để so qua các mùa.