Vườn trên sân thượng giúp tầng trên mát hơn theo hai cách: tán lá và giàn leo che bóng cho mặt sàn, còn lớp đất ẩm và hơi nước bốc lên từ lá làm sàn mái không bị nung trực tiếp. Nhưng đất ướt rất nặng, rễ cây có thể phá lớp chống thấm, và vườn khô héo giữa mùa nắng thì chẳng che được gì; nên làm vườn để chống nóng phải tính ba thứ đó trước khi mua chậu đầu tiên.
Ví dụ giả định: nhà phố ba tầng ở một phường của Thành phố Hồ Chí Minh (vùng Bình Dương cũ), sân thượng 5 × 10 mét, phòng tầng ba là phòng của hai đứa con. Bà nội thích trồng rau, đã đặt mười mấy thùng xốp đầy đất giữa sân thượng. Mùa nắng phòng tầng ba vẫn nóng, mà trần phòng bắt đầu có một vệt ố ngay dưới chỗ đặt thùng. Cả nhà muốn biết làm lại vườn thế nào cho vừa mát vừa không hại nhà.
Vườn làm mát tầng trên bằng cách nào
Phần lớn hiệu quả đến từ bóng râm. Mặt sàn bê tông nằm dưới bóng lá thì không bị nắng nung, nên lượng nhiệt đi xuống phòng giảm rõ. Một giàn bầu, giàn mướp, giàn thiên lý phủ kín trên khung cao là tấm mái che sống, bên dưới gió vẫn lùa. Ngược lại, mấy chậu cây thấp rải rác chỉ che được một phần nhỏ mặt sàn; phần sàn trống giữa các chậu vẫn hứng nắng như cũ.
Phần thứ hai đến từ lớp đất và nước. Đất ẩm dày vài chục phân trải đều trên mặt sàn làm chậm nhiệt xuyên xuống, còn lá cây thoát hơi nước làm không khí sát sàn dịu hơn. Nhưng đây cũng là phần nặng nhất và đòi nước nhiều nhất. Vườn khô vì quên tưới vài ngày giữa mùa nắng thì đất khô hấp nóng, có khi còn nóng hơn sàn trống.
Chi tiết người làm vườn sân thượng lâu năm hay nói: muốn mát nhà thì trồng để có bóng, muốn có rau thì trồng để có nắng, hai mục đích đó kéo nhau. Rau ăn lá cần nắng, giàn leo thì che nắng. Cách dung hoà là để giàn leo ở phía tây, che phần sàn hứng nắng chiều gắt nhất, còn luống rau đặt phía đông nhận nắng sáng.
Đất ướt nặng bao nhiêu: tính bằng ví dụ giả định
Đất trồng khi đã tưới đẫm có thể nặng khoảng một tấn rưỡi tới gần hai tấn mỗi mét khối, tuỳ loại đất và lượng nước giữ lại. Lấy một luống đất dài 3 mét, rộng 1 mét, dày 30 phân: thể tích 0,9 mét khối, tức khoảng một tấn rưỡi chỉ riêng đất ướt, chưa tính thùng, cây và nước đọng. Mười mấy thùng xốp lớn của bà nội cộng lại cũng có thể tới gần một tấn, và chúng đang dồn hết vào giữa sân thượng.
Sàn mái của nhà ở không được tính để chở một khu vườn nặng nếu ngay từ đầu không thiết kế cho việc đó. Chủ nhà không tự kết luận được sàn chịu được bao nhiêu; trước khi làm vườn lớn hoặc dời luống, nên hỏi kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát, mang theo ảnh dầm, ảnh vết nứt nếu có và số đo các luống định làm.
Ba cách giảm tải thường dùng: thay một phần đất bằng giá thể nhẹ như xơ dừa, trấu hun, đá nhẹ trộn theo tỉ lệ thợ vườn khuyên; đặt luống và chậu nặng dọc chân tường, trên dầm, không đặt giữa nhịp sàn; ưu tiên giàn leo trồng trong vài thùng ở chân giàn thay cho cả thảm đất phủ kín sân. Giàn leo cho bóng rộng mà đất chỉ nằm ở vài điểm.
Giữ lớp chống thấm sống sót qua nhiều mùa
Không trồng thẳng lên sàn. Đổ đất trực tiếp lên sàn rồi trồng cây là cách nhanh nhất để rễ tìm vào vết nứt và nước đọng thường xuyên trên lớp chống thấm. Luôn trồng trong thùng, chậu hoặc luống xây có đáy riêng.
Kê chậu cao khỏi sàn. Kê chân chậu lên gạch hoặc giá thấp vài phân để nước thoát và không khí lưu thông dưới đáy chậu. Thùng xốp đặt sát sàn lâu ngày tạo vệt ẩm đúng hình đáy thùng, như vệt ố trên trần nhà ví dụ.
Có khay hoặc lớp thoát nước. Nước chảy từ đáy chậu phải có đường đi về lỗ thoát sàn, không đọng lại thành vũng. Lỗ thoát sân thượng có lưới chắn để đất, lá không trôi xuống làm tắc ống.
Coi chừng cây có rễ khoẻ. Các loại cây thân gỗ rễ mạnh, cây đa, si, bàng, tre trồng trên sân thượng nhà ở là rủi ro lâu dài, rễ có thể len vào khe tường, khe sàn. Rau, hoa, dây leo thân mềm an toàn hơn.
Chọn cây theo đúng việc che nóng
Không phải cây nào trồng trên sân thượng cũng che nóng tốt. Chia theo việc của từng nhóm cây cho dễ chọn:
- Dây leo lấy bóng: bầu, mướp, su su ở vùng mát, thiên lý, đậu rồng, các loại dây leo hoa thân mềm. Lớn nhanh, phủ giàn trong một mùa, rễ không phá. Cần giàn chắc và tưới đều; hết vụ thì dỡ dây, giàn trống vài tuần nên chuẩn bị đợt gieo nối.
- Cây bụi thấp trong chậu lớn: các cây hoa bụi, cây gia vị lâu năm. Che được phần sàn ngay dưới chậu, làm mát không khí sát sàn nhờ hơi nước, nhưng diện tích che nhỏ.
- Rau ăn lá trong luống: cần nắng, không che được gì cho sàn ngoài phần luống. Đặt ở phía đông, phần sân nhận nắng sáng, coi như việc vui của bà chứ không phải việc chống nóng.
- Cây thân gỗ trong chậu cực lớn: che bóng đẹp nhưng nặng, rễ khoẻ, gió lớn dễ đổ. Nhà ở bình thường không nên, trừ khi đã có người có chuyên môn tính tải và chỗ đặt.
- Cỏ trải sàn: mát chân khi đi, nhưng cần lớp đất trải đều cả sân, tức là nặng và đè lên toàn bộ lớp chống thấm. Hợp với mái được thiết kế làm mái xanh từ đầu, không hợp sân thượng nhà phố cũ.
Với nhà ví dụ, cả nhà thống nhất: dựng một giàn leo dài phía tây trên khung bắt vào tường lan can, trồng trong bốn thùng lớn ở chân giàn; dời các thùng rau sang dọc tường phía đông, kê cao, có khay; giữa sân để trống làm lối đi và chỗ phơi đồ. Tổng khối lượng đất giảm đi, mà phần sàn phía tây, phần nóng nhất, được che kín sau khoảng hai tháng. Bà nội vẫn có rau, phòng tầng ba có bóng râm, và vệt ố dưới trần được thợ chống thấm xử lý trước khi kê lại thùng.
Hay làm và nên làm với vườn sân thượng
Những điều này thấy ở rất nhiều nhà phố:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Dồn thùng xốp kín giữa sân | Tải tập trung giữa nhịp, ẩm dưới đáy thùng | Dời dọc chân tường, kê cao, có khay |
| Đất vườn lấy ngoài ruộng đổ đầy thùng | Nặng, chặt, dễ úng | Trộn giá thể nhẹ, tơi, thoát nước |
| Rải mấy chậu cây thấp để chống nóng | Che được rất ít mặt sàn | Dựng giàn leo phía tây, che rộng |
| Tưới ào bằng vòi lúc trưa | Nước đọng, rêu sàn, cây sốc nhiệt | Tưới sáng sớm hoặc chiều mát, tưới gốc |
| Để nước đọng trong khay, nắp thùng | Thành chỗ muỗi đẻ | Đổ khay sau tưới, kiểm hằng tuần |
Không cần mua: hệ phun sương trên sân thượng cho mát, vì tốn nước, ẩm sàn và rêu mọc; thảm cỏ nhân tạo phủ sàn, vì không che bóng mà còn hấp nóng; đất dinh dưỡng đóng bao loại đắt cho cả sân, khi phần lớn diện tích chỉ cần giá thể nhẹ cho giàn leo.
Câu hỏi mẫu cho thợ làm giàn, thợ chống thấm và kỹ sư
Mỗi người lo một phần, nên hỏi đúng người:
- "Anh xem giúp em sân thượng này đặt luống dài ba mét dọc tường được không, chỗ nào là dầm, chỗ nào không nên đặt nặng?"
- "Khung giàn leo anh bắt chân vào đâu, có khoan xuyên lớp chống thấm không, khoan thì xử lý lỗ thế nào?"
- "Vệt ố dưới trần chỗ đặt thùng xốp là thấm hay đọng hơi, có cần làm lại chống thấm chỗ đó không?"
- "Giàn này gặp gió lớn thì có lật không, cần buộc neo gì thêm?"
- "Đường nước tưới anh đi thế nào để không rò ra sàn, van khoá đặt ở đâu cho dễ khoá khi đi vắng?"
Câu về khoan chân giàn rất quan trọng: mỗi lỗ khoan xuyên lớp chống thấm là một chỗ có thể thấm. Thợ cẩn thận sẽ bắt chân giàn vào tường lan can, hoặc đặt trên đế nặng không cần khoan sàn, hoặc xử lý kín lỗ khoan bằng vật liệu chống thấm. Giá giàn, giá thể và công làm chỉ nên xem như khoảng tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và vật liệu.
Tự kiểm sau một mùa nắng
Trước khi làm lại vườn, đo nhiệt độ phòng tầng ba vào tám giờ tối một vài ngày nắng, ghi vào sổ. Sau khi dời thùng, dựng giàn và giàn đã phủ lá, đo lại vào những ngày nắng tương tự. Ví dụ giả định: trước khi làm phòng ghi 32 độ lúc tám giờ tối; khi giàn đã phủ kín phía tây, phòng ghi 30 độ cùng giờ. Lưu ý giàn mới trồng cần vài tháng mới phủ kín, nên đừng đánh giá sau hai tuần.
Song song, mỗi tháng nhìn trần phòng tầng ba: vệt ố cũ có lan ra không, có vệt mới không. Nhấc thử vài chậu xem đáy có ẩm sàn không. Sau mỗi trận mưa lớn, lên kiểm lỗ thoát sàn có bị đất lá chặn không. Mùa khô, ghi lại ngày nào quên tưới và cây có héo không; nếu nhà hay đi vắng, nên tính hệ tưới nhỏ giọt hẹn giờ thay vì để cây chết khô rồi trồng lại.
Một lưu ý an toàn: sân thượng có trẻ nhỏ thì không kê thùng, giá cao sát lan can, vì trẻ có thể trèo lên. Lên sân thượng tưới cây buổi tối nên có đèn đủ sáng, sàn ướt rêu rất trơn với người già.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây trên sân thượng có giảm nóng cho phòng bên dưới không?
Có, chủ yếu nhờ bóng râm che mặt sàn và lớp đất ẩm làm chậm nhiệt. Giàn leo che rộng hiệu quả hơn nhiều chậu thấp rải rác. Vườn khô héo giữa mùa nắng thì gần như không giúp gì.
Vườn sân thượng có làm nặng sàn quá không?
Đất ướt có thể nặng khoảng một tấn rưỡi tới gần hai tấn mỗi mét khối. Luống lớn đặt giữa sàn là rủi ro. Nên hỏi kỹ sư kết cấu trước, đặt luống nặng dọc tường, trên dầm, và dùng giá thể nhẹ.
Rễ cây có làm thấm sân thượng không?
Có thể, nếu trồng thẳng lên sàn hoặc trồng cây thân gỗ rễ khoẻ. Luôn trồng trong thùng, chậu có đáy riêng, kê cao khỏi sàn, và chọn rau, hoa, dây leo thân mềm.
Giàn leo nên đặt ở phía nào của sân thượng?
Thường đặt ở phía tây để che phần sàn hứng nắng chiều gắt nhất. Phía đông để luống rau nhận nắng sáng. Chân giàn nên bắt vào tường hoặc đế nặng, hạn chế khoan xuyên lớp chống thấm.
Tưới vườn sân thượng lúc nào là hợp?
Sáng sớm hoặc chiều mát, tưới vào gốc thay vì tưới ào cả sàn. Tưới giữa trưa làm cây sốc nhiệt và nước đọng sinh rêu. Sau khi tưới, đổ nước trong khay để tránh muỗi.
Có nên lắp phun sương trên sân thượng cho mát không?
Thường không đáng. Phun sương tốn nước, làm sàn ẩm, rêu mọc và lớp chống thấm phải chịu nước liên tục. Dựng giàn leo che bóng bền hơn và ít rủi ro hơn cho nhà.