Mái tôn làm nhà nóng theo ba đường khác nhau: tôn nóng toả nhiệt thẳng xuống người, khối khí nóng tích dưới mái rồi dồn xuống, và tường cùng nền hút nhiệt cả ngày rồi nhả ra buổi tối. Nhà bạn đang nặng đường nào thì chữa đường đó trước; nhận ra không khó, chỉ cần để ý giờ nào nóng nhất và nóng kiểu gì. Chữa sai đường là lý do nhiều nhà bỏ tiền chống nóng mà người ở vẫn kêu nóng.
Ví dụ giả định xuyên suốt: nhà cấp 4 mái tôn ở một phường của tỉnh Tây Ninh (vùng Long An cũ), gian trước mở quán nước nhỏ, gian sau là chỗ ở của hai vợ chồng và mẹ già. Quán có bốn quạt trần, buổi trưa khách ngồi được mười phút là bỏ đi. Buổi tối dọn quán rồi mà phòng ngủ phía sau vẫn hầm tới khuya. Chủ nhà định lót cách nhiệt cả mái, nhưng trước khi làm nên đọc ba cái bệnh dưới đây.
Đường thứ nhất: rát đầu, nóng mặt dù quạt vẫn chạy
Trưa nắng, mặt dưới tấm tôn có thể nóng ngang một cái chảo vừa tắt bếp. Một vật nóng như vậy toả nhiệt về mọi phía, kể cả xuống đỉnh đầu người ngồi bên dưới, giống như đứng gần lò than. Phần nhiệt này đi thẳng, không cần không khí, nên quạt thổi mạnh mấy cũng không đuổi được. Đó là lý do khách ngồi trong quán nói câu rất đặc trưng: "Gió có mà sao nóng mặt quá".
Dấu hiệu nhận ra: cảm giác nóng tăng vọt vào khoảng từ mười một giờ tới hai giờ chiều, nóng nhất ở phần đầu và vai, đứng dưới chỗ có trần hoặc dưới tán cây thì dịu hẳn ngay, đưa tay lên gần mái thấy hầm hập. Nhà nào mái thấp, chừng ba mét, thì bệnh này rõ nhất; mái cao năm sáu mét thì nhẹ hơn vì khoảng cách xa.
Đường nhiệt này chặn hiệu quả nhất bằng một mặt sáng phản nhiệt có khe không khí phía trước, hoặc một lớp trần ngăn giữa người và mái. Nó cũng là đường duy nhất mà quạt trần không giúp được, thậm chí làm tệ hơn nếu quạt treo sát mái, vì cánh quạt kéo lớp khí nóng nhất sát tôn xuống. Quán ví dụ có bốn quạt treo cách mái chỉ hơn nửa mét, tức là đang thổi khí nóng nhất xuống đầu khách.
Đường thứ hai: hầm hơi, không khí nặng vào đầu giờ chiều
Không khí sát mái bị tôn nung nóng, nhẹ đi và nổi lên, nhưng dưới mái tôn kín thì không có chỗ thoát. Khối khí nóng cứ dày dần từ trên xuống, tới đầu giờ chiều thì lấp gần hết không gian. Bước vào nhà lúc đó thấy ngột, hơi nóng không rát mà đặc, đứng lên ghế thấy nóng hơn hẳn ngồi dưới nền. Nhà có hai đầu hồi bịt kín, cửa sổ nhỏ, cửa chính đóng cho đỡ bụi là dễ mắc bệnh này nhất.
Cách kiểm đơn giản: treo một nhiệt kế loại thường ở độ cao ngang đầu người và một cái nữa ở sát gần mái (buộc trên cây sào, hoặc trên tủ cao), cùng đọc lúc hai giờ chiều. Ví dụ giả định: dưới thấp 35 độ, sát mái 45 độ. Chênh nhiều như vậy là khối khí nóng đang tích lại và cần có đường thoát. Chênh ít mà vẫn nóng thì nhiệt chủ yếu đến từ đường khác.
Đường này chữa bằng thông gió: chừa khe ở hai đầu hồi hoặc ở đỉnh mái cho khí nóng ra, mở cửa phía thấp đón gió vào, hoặc gắn quạt hút đặt cao đẩy khí nóng ra ngoài. Lót cách nhiệt mà không chừa đường thoát chỉ giải quyết được một nửa.
Đường thứ ba: nóng tới khuya dù mái đã nguội
Tôn mỏng nên nguội rất nhanh. Chừng một giờ sau khi mặt trời lặn, mặt tôn đã gần bằng nhiệt độ ngoài trời. Vậy mà nhiều nhà chín, mười giờ tối vẫn hầm. Thủ phạm lúc đó không còn là mái nữa, mà là tường gạch, nền gạch, đồ gỗ, nệm, những thứ nặng đã hút nhiệt suốt buổi chiều và giờ nhả ra từ từ. Tường hướng tây phơi nắng chiều là nguồn nặng nhất: sờ tay vào mặt trong bức tường đó lúc tám giờ tối vẫn thấy ấm.
Phòng ngủ phía sau của nhà ví dụ nằm đúng bức tường hướng tây, cửa sổ đóng suốt ngày vì sợ nắng, tối đến mới mở. Khi đó cả phòng như một cái nồi đã được hầm xong. Lót mái kỹ đến mấy, phòng này vẫn nóng tới khuya vì phần lớn nhiệt vào qua tường.
Đường này chữa bằng hai việc. Ban ngày che bức tường nóng nhất khỏi nắng chiều, bằng mái hiên, lam che, giàn cây hay đơn giản là một tấm lưới che nắng căng cách tường. Buổi tối xả nhiệt: mở cửa đối diện nhau để gió lùa, quạt đặt ở cửa sổ thổi ra ngoài thay vì thổi vào người, cho căn phòng nguội nhanh trước giờ ngủ.
Màu tôn, độ cao mái và hướng nhà làm bệnh nặng nhẹ thế nào
Cùng một tấm tôn nhưng màu khác nhau thì nóng khác nhau rất xa. Tôn màu xanh đậm, đỏ đậm, nâu hút phần lớn ánh nắng, mặt tôn buổi trưa nóng hơn hẳn tôn màu trắng, màu kem hay tôn lạnh còn sáng bóng. Tôn lạnh mới lắp thì sáng, nhưng sau vài năm bụi bám, rêu mọc ở mép, mặt tôn xỉn dần và hấp nắng nhiều hơn. Nhà nào mái mới lắp thì mát, vài năm sau thấy nóng dần mà không hiểu vì sao, thường là do mặt tôn đã xỉn.
Độ cao từ nền lên mái quyết định đường thứ nhất nặng hay nhẹ. Mái thấp ba mét thì phần nhiệt toả xuống đầu người rất rõ, mái cao năm mét thì người ở dưới dễ chịu hơn vì xa nguồn nóng và có nhiều không khí hơn làm đệm. Quán ví dụ có mái hiên phía trước hạ thấp xuống còn chừng hai mét rưỡi, chỗ bàn sát mái hiên chính là chỗ khách bỏ về sớm nhất.
Hướng nhà ảnh hưởng tới đường thứ ba. Nhà quay mặt tiền về hướng tây thì cả mặt tiền lẫn cửa kính hứng nắng chiều, quán mở cửa đón khách đúng lúc nắng gắt nhất. Nhà hướng đông thì bức tường phía sau, thường là phòng ngủ, lại hứng nắng chiều. Biết hướng nắng chiều chiếu vào bức tường nào là biết phòng nào sẽ nóng tới khuya.
Ba yếu tố này gợi ý cách chia tiền: nhà mái thấp, tôn sẫm thì ưu tiên chặn nhiệt từ mái; nhà mái cao mà tường tây phơi nắng thì ưu tiên che tường. Đừng chép cách làm của nhà hàng xóm khi hướng nhà và độ cao mái khác nhau.
Bảng tự chẩn đoán theo giờ và theo cảm giác
Ghi lại cảm giác của cả nhà trong ba ngày nắng liền, rồi dò theo bảng:
| Bạn thấy | Đường nhiệt nặng nhất | Nên làm trước |
|---|---|---|
| Rát đầu, nóng mặt buổi trưa, đứng dưới chỗ có trần thì dịu | Toả nhiệt từ tôn | Lớp phản nhiệt có khe, hoặc trần ngăn |
| Ngột, hầm, đứng cao nóng hơn ngồi thấp, đầu giờ chiều nặng nhất | Khí nóng tích dưới mái | Mở đường thoát khí ở đầu hồi, đỉnh mái |
| Mái đã nguội mà tối vẫn hầm, tường ấm tay | Tường và nền nhả nhiệt | Che tường hướng tây, xả nhiệt buổi tối |
| Nóng từ sáng sớm ở phòng hướng đông | Nắng sáng qua cửa kính | Rèm hoặc che bên ngoài cửa kính |
| Nóng đều cả ngày, kèm hơi bếp, máy móc | Nguồn nhiệt trong nhà | Hút khói bếp ra ngoài, dời máy nóng |
Đa số nhà mái tôn mắc cùng lúc hai hoặc cả ba đường. Thứ tự hợp lý là chặn đường nặng nhất trước, đo lại, rồi mới tính tiếp. Làm một lúc hết cả ba thì tốn tiền, lại không biết cái nào có tác dụng.
Câu hỏi mẫu khi gọi thợ chống nóng tới xem
Thợ giỏi sẽ hỏi lại bạn về giờ nóng và kiểu nóng. Nếu thợ không hỏi, bạn chủ động nói và hỏi:
- "Nhà em nóng nhất lúc hai giờ chiều, đứng lên ghế thấy nóng hơn, vậy anh tính cho chỗ thoát khí nóng ở đâu?"
- "Phòng sau tối vẫn hầm, tường tây ấm tay, anh thấy lót mái có đỡ phần này không hay phải che tường?"
- "Quạt trần quán em treo sát mái, có nên hạ thấp xuống hay đổi kiểu quạt không?"
- "Làm phần nào trước thì đỡ nóng nhiều nhất với số tiền ít nhất, anh tách giúp em từng hạng mục được không?"
- "Làm xong anh đo cho em trước và sau được không, đo ở chỗ nào?"
Thợ chỉ chào một giải pháp cho mọi nhà mà không hỏi giờ nóng, không nhìn hướng tường, không lên xem đầu hồi, thì nên mời thêm người khác xem. Câu đề nghị đo trước và sau rất có ích: người làm thật không ngại đo, và số đo là căn cứ khi bàn chuyện bảo hành.
Những việc không tốn tiền nên làm ngay tuần này
Với quán ví dụ: hạ bốn quạt trần thấp xuống, để cánh cách mái ít nhất hơn một mét, hoặc dùng quạt đứng thổi ngang thay cho quạt trần vào giờ trưa. Mở hai ô thoáng ở hai đầu hồi đang bị bịt bằng tấm tôn cũ, thay bằng lưới chắn chim. Kéo tấm bạt che nắng buổi chiều ra phía tây quán, căng cách tường chừng nửa mét cho gió lùa sau lưng tấm bạt, đừng áp sát.
Với phòng ngủ sau: ban ngày đóng cửa sổ hướng tây và kéo rèm dày, tối từ bảy giờ mở cửa đối diện nhau, đặt quạt ở cửa sổ quay mặt ra ngoài chừng nửa giờ cho khí nóng trong phòng bị kéo ra. Những việc này không thay được chống nóng mái, nhưng giúp bạn thấy rõ đường nhiệt nào đang nặng: làm xong mà phòng sau dịu hẳn, nghĩa là tường mới là thủ phạm chính của phòng đó.
Ghi số đo vào sổ theo cùng giờ mỗi ngày trong một tuần, kèm ghi chú trời nắng hay râm. Một tuần số liệu như vậy đủ để quyết định có cần lót mái cả nhà, chỉ một phần mái, hay chỉ che tường và mở thoáng. Nhà có người già và trẻ nhỏ, những ngày nắng gắt nên cho uống nước đều và ngồi ở góc mát nhất, đừng chờ xong việc chống nóng mới lo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bật quạt trần mà vẫn nóng dưới mái tôn?
Phần nhiệt toả thẳng từ mặt tôn nóng xuống người không bị quạt đuổi đi được. Quạt treo sát mái còn kéo lớp khí nóng nhất xuống đầu người ngồi. Hạ quạt thấp hoặc chặn bớt nhiệt toả từ tôn mới đỡ.
Mái tôn đã nguội mà nhà vẫn nóng về đêm là vì sao?
Lúc đó nhiệt chủ yếu đến từ tường, nền và đồ đạc đã hút nắng suốt buổi chiều, nhất là tường hướng tây. Cần che tường đó ban ngày và mở cửa cho gió lùa xả nhiệt buổi tối.
Làm sao biết nhà nóng vì mái hay vì tường?
Để ý giờ nóng nhất và kiểu nóng. Rát đầu buổi trưa là do mái; hầm tới khuya, tường ấm tay là do tường. Treo hai nhiệt kế một cao một thấp và đọc cùng giờ cũng giúp phân biệt.
Có cần mua nhiệt kế đắt tiền để đo không?
Không cần. Một hai nhiệt kế treo tường loại thường là đủ để so trước và sau. Nhiệt kế hồng ngoại cầm tay giúp đo mặt mái, mặt tường, nhưng không bắt buộc với chủ nhà.
Mở thông gió đầu hồi có làm mưa tạt vào nhà không?
Nếu làm đúng thì không. Khe thoáng đặt dưới chỗ mái đua ra, có lá chắn mưa hoặc lam nghiêng và lưới chắn chim chuột. Nhờ thợ làm theo kiểu nước chảy ra ngoài, đừng khoét lỗ trống trên tường.
Nhà có người già thì những ngày nóng cần lưu ý gì?
Cho người già và trẻ nhỏ ngồi ở góc mát nhất nhà, uống nước đều, tránh nằm ngay dưới phần mái tôn không có trần vào buổi trưa. Thấy chóng mặt, mệt lả bất thường thì đưa vào chỗ mát và gọi 115 nếu nặng.