Ở Việt Nam, mái nghiêng về hướng nam cho sản lượng điện mặt trời nhỉnh nhất, nhưng chênh lệch với mái đông hoặc tây không lớn như nhiều người nghĩ khi mái dốc vừa phải; mái hướng bắc dốc nhiều mới là trường hợp thiệt rõ. Độ nghiêng hợp lý thường trong khoảng 10 – 20 độ, nhỉnh hơn ở miền Bắc, và không nên nằm phẳng để nước mưa còn rửa được bụi. Cho nên đừng bỏ ý định chỉ vì mái nhà mình không quay về hướng nam.
Ví dụ giả định xuyên bài: nhà hai tầng mái ngói của bác Hùng ở một xã thuộc tỉnh Nghệ An, mái chia hai mảng, một mảng quay về hướng đông, một mảng quay về hướng tây, dốc khoảng 30 độ. Người hàng xóm bảo "mái không quay nam thì lắp phí tiền". Bác muốn biết điều đó đúng tới đâu trước khi mời đơn vị lắp đặt tới khảo sát.
Mặt trời đi trên bầu trời Việt Nam như thế nào
Việt Nam nằm gần xích đạo, nên quanh năm mặt trời buổi trưa lên khá cao. Vào mùa hè, ở miền Nam có những ngày mặt trời buổi trưa gần như đỉnh đầu, thậm chí lệch nhẹ sang phía bắc. Vào mùa đông, mặt trời buổi trưa thấp hơn và lệch hẳn về phía nam, rõ nhất ở các tỉnh phía Bắc. Đó là lý do mái hướng nam được ưu tiên: nó đón nắng tốt cả mùa đông lẫn mùa hè.
Nhưng vì mặt trời lên cao, một tấm pin nằm gần phẳng nhận nắng khá đều bất kể quay hướng nào. Chỉ khi tấm pin dốc nhiều thì hướng mới quan trọng: dốc về phía bắc thì mùa đông gần như quay lưng lại mặt trời, dốc về phía đông thì buổi sáng làm việc tốt còn buổi chiều yếu, và ngược lại với phía tây.
Thợ lâu năm còn để ý một chuyện ít được nói: buổi sáng trời trong và mát hơn, tấm pin mát thì làm việc tốt hơn; buổi chiều miền Bắc hay có mây đối lưu, miền Nam hay mưa chiều trong mùa mưa. Vì vậy ở nhiều vùng, mảng mái hướng đông cho sản lượng nhỉnh hơn mảng hướng tây một chút, dù trên lý thuyết hai hướng đối xứng.
So bốn hướng mái bằng số giả định
Bảng dưới lấy mái hướng nam làm mốc 100. Đây là ví dụ giả định để hình dung thứ tự, con số thật phụ thuộc độ dốc, vùng, bóng râm và thời tiết từng năm, cần đơn vị lắp đặt tính cho đúng nhà bạn:
| Hướng mái | Dốc khoảng 10 – 15 độ | Dốc khoảng 30 độ | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Nam | 100 | khoảng 95 – 100 | Phần lớn nhà ở |
| Đông | khoảng 92 – 97 | khoảng 85 – 90 | Nhà dùng điện nhiều buổi sáng: bơm nước, giặt, nấu |
| Tây | khoảng 90 – 95 | khoảng 82 – 88 | Nhà, quán chạy điều hoà nhiều buổi chiều |
| Bắc | khoảng 85 – 92 | khoảng 70 – 80 | Chỉ nên khi mái gần phẳng hoặc không còn chỗ khác |
Đọc bảng theo chiều dọc: mái càng dốc thì chênh lệch giữa các hướng càng lớn. Đọc theo chiều ngang: với nhà bác Hùng, mái đông tây dốc 30 độ cho tổng sản lượng thấp hơn mái nam khoảng một phần mười, đổi lại điện được sinh trải đều từ sáng tới chiều. Nếu nhà dùng điện nhiều vào buổi sáng sớm và chiều muộn, cách trải này đôi khi khớp thói quen dùng điện hơn là dồn hết vào buổi trưa.
Độ nghiêng: theo sẵn mái hay kê thêm khung
Trên mái dốc như mái ngói, mái tôn, gần như lúc nào tấm pin cũng được lắp song song theo mái. Kê thêm khung để chỉnh góc trên mái dốc làm tấm pin chìa ra như cánh buồm, hứng gió nhiều hơn hẳn, lại thêm tải và thêm điểm bắt. Phần sản lượng được thêm thường không đáng so với rủi ro gió bão.
Trên mái bằng, sân thượng bê tông thì phải chọn góc. Ví dụ giả định: ở các tỉnh phía Nam, nghiêng khoảng 10 – 12 độ; ở miền Trung khoảng 12 – 15 độ; ở các tỉnh phía Bắc khoảng 15 – 20 độ. Góc lớn hơn nữa có thể nhỉnh sản lượng mùa đông nhưng tấm đổ bóng lên hàng sau dài hơn, phải để hàng cách xa nhau, tốn diện tích, và hứng gió nhiều hơn.
Một điều thợ hay dặn mà chủ nhà ít nghe: đừng để tấm pin nằm phẳng hoặc dốc dưới khoảng 5 – 7 độ. Nước mưa không trôi được, đọng ở mép dưới khung, để lại một vệt bùn mỏng dọc mép tấm sau mỗi trận mưa. Vệt bùn che đúng hàng tế bào dưới cùng, làm tụt sản lượng cả tấm. Góc dốc vừa phải giúp mưa tự rửa phần lớn bụi.
Trên sân thượng còn một chuyện thực tế: góc càng dốc thì mép sau của khung càng cao. Ví dụ giả định, tấm dài 2,2 m nghiêng 15 độ thì mép sau cao hơn mép trước khoảng 57 cm; nghiêng 25 độ thì khoảng 93 cm. Hàng tấm phía sau phải lùi xa hơn để không bị hàng trước che vào buổi sáng và chiều mùa đông, nên cùng một sân thượng sẽ đặt được ít tấm hơn.
Mái chia hai mảng đông tây: lắp một bên hay cả hai bên
Với nhà như của bác Hùng, đơn vị lắp đặt thường đưa ra hai phương án: dồn hết tấm lên một mảng mái, hoặc chia đều hai mảng. Chia hai mảng thì đỉnh sản lượng buổi trưa thấp hơn nhưng đường sản lượng trải rộng hơn, buổi sáng có điện sớm, buổi chiều có điện muộn.
Điều kỹ thuật cần biết để hỏi cho đúng: hai mảng mái nhận nắng ở hai thời điểm khác nhau, nên tấm ở hai mảng không được nối chung một chuỗi. Inverter, tức bộ đổi điện một chiều từ tấm pin thành điện xoay chiều dùng trong nhà, phải có ít nhất hai đầu vào theo dõi riêng, mỗi mảng mái một đầu vào. Nếu nhà thầu nối chung, mảng đang ít nắng kéo tụt cả mảng kia.
Mái ngói dốc 30 độ như nhà bác Hùng còn có chuyện thợ làm việc trên mái dốc, khó đi lại, dễ vỡ ngói. Nếu một mảng đủ chỗ cho cả hệ thì dồn về một mảng giúp giảm số viên ngói phải gỡ, giảm số chỗ có nguy cơ dột. Đó là đánh đổi giữa sản lượng trải đều và số điểm can thiệp vào mái, chủ nhà nên nghe cả hai phương án cùng con số giả định trước khi chọn.
Đo hướng và độ dốc mái nhà mình mà không cần leo
Chủ nhà làm được những việc này từ dưới sân, mất chừng nửa tiếng:
- Đứng dưới sân, quay lưng vào tường nhà, mặt nhìn ra theo hướng mảng mái đổ xuống. Mở ứng dụng la bàn trên điện thoại, đặt máy nằm phẳng, đọc hướng. Đi ra xa khỏi cột sắt, xe máy vì kim loại làm la bàn lệch.
- Kiểm lại bằng nắng: khoảng giữa trưa, bóng của cây cột thẳng đứng chỉ gần đúng hướng bắc vào mùa đông. Nếu la bàn và bóng nắng lệch nhau nhiều, đo lại.
- Đo độ dốc: đứng ở đầu hồi, giơ điện thoại có ứng dụng đo góc hoặc thước đo góc nhựa, ngắm theo mép mái. Hoặc đo chiều cao từ đỉnh mái tới diềm mái và chiều ngang tương ứng rồi nhờ đơn vị lắp đặt quy ra góc.
- Ghi lại những giờ có bóng đổ lên mái: cây, nhà bên, cột điện. Chụp ảnh lúc 8 giờ, 12 giờ và 16 giờ một ngày nắng.
- Đưa những số này cho đơn vị lắp đặt và so với số họ đo. Hai bên lệch nhiều thì hỏi lại cách họ đo.
Không cần trèo lên mái để đo. Mái ngói dốc, rêu, ngói cũ giòn là những thứ khiến người không quen dễ trượt. Ai phải lên thì cần dây an toàn neo chắc, mũ, giày đế bám, người giữ thang, và chỉ lên khi mái khô, trời lặng gió, không vào trưa nắng gắt.
Hiểu lầm hay gặp về hướng mái
Không quay nam thì không nên lắp. Như bảng ví dụ giả định ở trên, mái đông hoặc tây dốc vừa phải chỉ thiệt khoảng một phần mười, có khi ít hơn. Bóng râm từ cây hay nhà bên thường làm mất nhiều hơn hướng mái.
Kê khung cho tấm quay về hướng nam trên mái đông tây. Tấm bị xoay xiên trên mái dốc, khung cao một bên, hứng gió rất mạnh và trông như dựng một cái lều trên mái. Rủi ro lớn hơn nhiều so với phần sản lượng thêm được.
Càng dốc càng tốt. Ở Việt Nam, góc dốc lớn chỉ có lợi chút ít vào mùa đông ở miền Bắc; quanh năm thì góc vừa phải cho tổng sản lượng tốt hơn và an toàn hơn trước gió.
Hướng mái quyết định tất cả. Sản lượng còn phụ thuộc bụi, nhiệt độ tấm, chất lượng đấu nối, inverter đặt chỗ thoáng hay chỗ nắng chiều hầm nóng. Inverter treo ở bức tường hướng tây không mái che thường tự giảm công suất vào những buổi chiều nóng nhất.
Mái nào cũng chia đều được. Mái ngói có bờ nóc, mái tôn có ống thông hơi, máy nước nóng đặt sẵn trên một mảng, tất cả lấy mất chỗ. Diện tích dùng được thường ít hơn diện tích mái nhìn từ dưới sân, có khi chỉ còn hai phần ba sau khi chừa lối đi và khoảng cách với mép mái.
Câu hỏi mẫu cho đơn vị lắp đặt về hướng mái
Hỏi khi khảo sát, ghi câu trả lời vào giấy:
- "Mái nhà em hướng đông tây, anh tính giúp em sản lượng giả định nếu dồn một bên và nếu chia hai bên?"
- "Nếu chia hai mảng thì inverter có mấy đầu vào theo dõi riêng, mỗi mảng có đi riêng một chuỗi không?"
- "Mái em dốc khoảng 30 độ, anh có kê khung chỉnh góc không hay lắp theo mái? Vì sao?"
- "Inverter anh định treo ở đâu, chỗ đó buổi chiều có bị nắng chiếu thẳng không?"
- "Con số sản lượng anh đưa là theo vùng nào, có tính bóng cây bên hông nhà em chưa?"
Sau khi lắp, nếu ứng dụng theo dõi của hệ cho xem sản lượng theo giờ, ghi lại vài ngày nắng: hệ chia hai mảng sẽ có đường sản lượng thoải, bắt đầu sớm và kết thúc muộn. Nếu đường sản lượng gãy đột ngột vào một giờ cố định mỗi ngày, gần như chắc chắn có vật đổ bóng vào lúc đó, đáng hỏi lại đơn vị lắp đặt. Ghi thêm ngày đo, thời tiết hôm đó, để so được giữa mùa khô và mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Mái nhà hướng tây có nên lắp điện mặt trời không?
Lắp được. Mái tây dốc vừa phải thường chỉ cho sản lượng thấp hơn mái nam khoảng một phần mười theo ví dụ giả định, và sinh điện nhiều về chiều. Nhà hay quán chạy điều hoà buổi chiều có thể thấy cách trải điện này hợp với mình.
Độ nghiêng tấm pin mặt trời ở miền Bắc bao nhiêu là hợp lý?
Trên mái bằng, nhiều đơn vị lắp đặt chọn khoảng 15 – 20 độ cho các tỉnh phía Bắc, đủ dốc để mưa rửa bụi và đón nắng mùa đông tốt hơn. Trên mái dốc thì thường lắp theo độ dốc sẵn có của mái.
Tấm pin nằm phẳng trên mái có sao không?
Tấm nằm phẳng hoặc gần phẳng hay đọng nước và bùn ở mép dưới khung, che hàng tế bào cuối, làm sản lượng tụt dần. Nên giữ độ dốc tối thiểu khoảng 5 – 7 độ, tốt hơn là 10 độ trở lên.
Mái hướng bắc có lắp pin mặt trời được không?
Được nếu mái gần phẳng, vì khi đó hướng ít ảnh hưởng. Mái hướng bắc dốc nhiều thì mùa đông tấm pin gần như quay lưng với mặt trời, sản lượng giảm rõ, nên ưu tiên mảng mái khác hoặc sân thượng nếu có.
Lắp pin trên hai mảng mái đông và tây cần lưu ý gì?
Hai mảng nhận nắng vào hai thời điểm khác nhau nên phải đi hai chuỗi riêng, vào hai đầu vào theo dõi riêng của inverter. Hỏi rõ đơn vị lắp đặt điều này và xin sơ đồ đấu nối khi bàn giao.
Có cần kê khung để tấm pin quay về hướng nam không?
Trên mái dốc thì thường không nên, vì khung kê cao hứng gió mạnh, thêm tải và thêm điểm khoan qua mái. Phần sản lượng thêm được thường nhỏ so với rủi ro khi có giông bão.