Một buổi khảo sát lắp điện mặt trời tại nhà đúng nghĩa phải xem đủ bốn chỗ: mặt mái (hướng, độ nghiêng, bóng râm theo giờ, diện tích dùng được), kết cấu bên dưới (xà gồ, sàn, chỗ bắt khung), tủ điện và đường dây (từ mái tới tủ tổng dài bao nhiêu, tủ cũ có an toàn không) và chỗ đặt inverter; xong phải có ảnh, số đo và một bản ghi chép để chủ nhà giữ. Khảo sát mười phút đứng dưới sân nhìn lên rồi báo giá là chưa đủ.
Ví dụ giả định là dãy trọ mười phòng của chú Bảy ở một phường của Thành phố Hồ Chí Minh (thuộc Bình Dương cũ), mái tôn liền một dải, phía tây có cây xà cừ lớn của nhà bên. Mỗi phòng có quạt, tủ lạnh nhỏ, vài phòng có máy lạnh; chú muốn lắp hệ cho phần điện chung và phòng chú ở. Ba đơn vị hẹn tới khảo sát, mỗi nơi làm một kiểu khác nhau, và chú không biết nơi nào làm kỹ.
Một buổi khảo sát kỹ trông như thế nào
Đơn vị làm kỹ thường tới hai người, mang thước, thiết bị đo góc, máy ảnh hoặc điện thoại để chụp, có khi mang thiết bị đo bóng râm theo đường mặt trời. Họ hỏi chủ nhà trước khi leo: mái tôn này lợp năm nào, có dột chỗ nào không, lối lên mái ở đâu. Người lên mái mang dây an toàn, mũ, giày bám, có người giữ thang bên dưới. Không ai bước thẳng lên tấm tôn giữa hai xà gồ.
Thời gian cho một dãy trọ như của chú Bảy thường từ bốn mươi phút tới hơn một tiếng. Khoảng nửa thời gian ở trên mái, nửa còn lại ở dưới: mở tủ điện xem, đo đường đi dây, hỏi thói quen dùng điện, xin xem vài tờ hoá đơn. Đơn vị nào chỉ đứng ngoài cổng nhìn lên, hỏi diện tích rồi báo giá trong năm phút thì báo giá đó dựa trên phỏng đoán.
Chủ nhà không cần leo mái theo. Chuyện leo mái để thợ có trang bị làm; bạn đứng dưới, xem họ có mang dây an toàn không, và xin họ chụp lại những gì họ thấy. Nếu trời mưa, gió lớn hoặc giữa trưa nắng gắt mái tôn nóng bỏng tay, đề nghị dời giờ khảo sát; người làm lâu năm sẽ tự đề nghị trước.
Có một chi tiết nhỏ cho biết người khảo sát có kinh nghiệm hay không: họ hỏi về mùa. Mùa khô nắng gắt, mùa mưa nhiều ngày âm u, gió mùa thổi từ hướng nào, mùa nào lá cây nhà bên rụng nhiều làm nghẹt máng xối. Người chỉ nhìn mái vào một buổi sáng nắng đẹp dễ đánh giá quá lạc quan; người hỏi về cả năm thường đưa ra con số sản lượng giả định thận trọng hơn và gần với thực tế hơn.
Trên mái: những thứ thợ phải đo và chụp
Khi thợ xuống, xin xem ảnh và số đo của từng mục dưới đây. Mục nào không có, hỏi lại.
- Hướng mái và độ nghiêng của từng mặt mái định đặt tấm, kèm ảnh chụp toàn cảnh.
- Diện tích thật dùng được, đã trừ mép mái, máng xối, ống thông hơi, lối đi bảo trì giữa các dãy tấm.
- Bóng râm: cây, bồn nước, tường nhà bên, cột điện, đổ bóng vào giờ nào trong ngày, mùa nào dài hơn.
- Tình trạng tôn: độ dày ước chừng, chỗ gỉ, chỗ vít cũ đã bung, chỗ từng dột.
- Xà gồ: khoảng cách, vật liệu, có gỉ không, có cong võng không.
- Đường dây dự kiến đi từ mái xuống, qua chỗ nào, có xuyên mái hay đi theo tường.
- Điểm có thể móc dây an toàn khi bảo trì sau này.
Với nhà chú Bảy, cây xà cừ phía tây là điểm quyết định. Đơn vị kỹ sẽ ghi rõ cây đổ bóng lên nửa mái phía tây từ khoảng ba giờ chiều, và đề xuất dồn tấm về nửa phía đông hoặc giảm số tấm, thay vì phủ kín mái cho đẹp báo giá. Mái tôn chịu thêm tấm và khung tới đâu thì phải để kỹ sư kết cấu hoặc đơn vị khảo sát xem và ghi lại, không nghe đoán.
Dưới nhà: tủ điện, đường dây và chỗ đặt inverter
Tủ điện tổng. Thợ phải mở ra xem có aptomat chống giật chưa, dây có cháy xém, mối nối có lỏng không. Dãy trọ lâu năm hay có tủ điện chắp vá qua nhiều đời thợ. Đơn vị lắp đặt nghiêm túc sẽ nói thẳng nếu cần làm lại một phần trước khi đấu hệ mới.
Đường dây từ mái tới tủ. Đo chiều dài thật, xem đi trong ống hay đi nổi, có chỗ nào dây phải qua phòng người ở không. Dây dài hơn dự tính là nguồn phát sinh hay gặp nhất.
Chỗ đặt inverter. Chọn chỗ khô, thông thoáng, khuất nắng chiều, cách xa chỗ trẻ con chơi, có đủ khoảng trống quanh máy để toả nhiệt và để thợ sửa. Inverter treo ở hành lang nắng tây của dãy trọ sẽ nóng và giảm công suất vào đúng giờ nắng mạnh.
Đồng hồ điện và điểm đấu. Xem công tơ hiện tại, vị trí đấu nối với lưới, xem có cần thay đổi gì phía công tơ không. Phần này liên quan tới điện lực, đơn vị lắp đặt nên nói rõ chủ nhà cần hỏi điện lực địa phương những gì theo quy định hiện hành.
Thói quen dùng điện. Hỏi giờ nào nhà dùng điện nhiều, phòng trọ có máy lạnh chạy ban ngày không, có máy bơm, máy giặt chung không. Đây là căn cứ để tính công suất, không phải để làm quen.
Câu hỏi nên hỏi ngay trong buổi khảo sát
Hỏi lúc thợ còn đứng ở nhà bạn, đang nhìn đúng chỗ đó, câu trả lời sẽ cụ thể hơn nhiều so với hỏi qua tin nhắn sau.
- "Anh xem giúp em cây xà cừ bên kia đổ bóng lên mái từ mấy giờ, mùa nào nặng nhất, có nên bỏ bớt tấm phía đó không?"
- "Tôn nhà em lợp lâu rồi, anh thấy có cần thay đoạn nào trước khi lắp không, ai lo phần đó?"
- "Xà gồ nhà em có chịu được khung với tấm không, bên anh có kỹ sư kết cấu xem hay chỉ nhìn bằng mắt?"
- "Anh định treo inverter ở đâu, chỗ đó chiều có nắng không, phòng trọ nào gần nhất?"
- "Tủ điện nhà em anh thấy đấu vào được luôn hay phải sửa, phần sửa có nằm trong báo giá không?"
- "Anh chụp giúp em mấy chỗ anh vừa xem trên mái, gửi lại cho em giữ được không?"
Câu cuối tưởng nhỏ nhưng rất có ích. Ảnh mái trước khi lắp là bằng chứng nếu sau này có tranh cãi chuyện dột hay móp tôn.
Ví dụ giả định: bóng râm buổi chiều ăn mất bao nhiêu
Giả định mái dãy trọ đủ chỗ cho mười hai tấm. Sáu tấm phía tây bị cây che từ ba giờ chiều. Nếu giả định một tấm không bị che cho khoảng hai kWh mỗi ngày nắng, thì sáu tấm bị che mất phần nắng chiều có thể hụt chừng một phần năm tới một phần tư sản lượng của chúng, tuỳ mùa. Với hệ đấu nối tiếp nhiều tấm vào một chuỗi, một tấm bị che có thể kéo cả chuỗi xuống, trừ khi thiết kế có tách chuỗi hoặc thiết bị tối ưu cho từng tấm.
Những con số trên chỉ để thấy cách nghĩ; số thật của nhà bạn tuỳ cây, mùa, hướng, loại thiết bị. Điểm cần nhớ là bóng râm không chỉ làm mất phần bị che, nó có thể làm mất nhiều hơn tuỳ cách đấu. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "mái chứa được mấy tấm" mà "đặt mấy tấm ở đâu thì đáng".
Với chú Bảy, đơn vị làm kỹ đề xuất tám tấm dồn về phía đông, hai chuỗi tách riêng; đơn vị làm vội đề xuất mười hai tấm phủ kín. Báo giá thứ hai lớn hơn và nghe "nhiều điện hơn", nhưng phần tăng thêm phần lớn rơi vào chỗ có bóng râm.
Hay làm và nên làm trong buổi khảo sát
Chủ nhà hay coi buổi khảo sát là thủ tục để có báo giá. Thật ra đó là buổi duy nhất bạn thấy được đơn vị lắp đặt làm việc trước khi trả tiền.
| Hay làm | Nên làm |
|---|---|
| Để thợ tự đi, chủ nhà ngồi uống nước | Đi theo ở dưới, nghe họ nói gì về mái và tủ điện, ghi lại |
| Leo theo lên mái để "xem cho chắc" | Ở dưới, xin ảnh; chỉ người có trang bị an toàn mới lên mái |
| Hẹn khảo sát trưa nắng cho tiện giờ nghỉ | Hẹn buổi sáng hoặc chiều mát, trời khô |
| Không đưa hoá đơn điện vì ngại | Đưa vài tờ hoá đơn để họ tính công suất theo số thật |
| Chỉ hỏi giá | Hỏi bóng râm, xà gồ, tủ điện, chỗ đặt inverter, chiều dài dây |
Ghi chép của chính bạn trong buổi khảo sát, kể cả nét chữ vội, sẽ giúp nhiều khi đặt ba báo giá cạnh nhau.
Sau buổi khảo sát: xin lại những gì
Trước khi thợ về hoặc trong một hai ngày sau đó, xin lại đủ các thứ này.
- Ảnh mái, xà gồ, tủ điện, chỗ đặt inverter dự kiến, kèm vài dòng nhận xét.
- Sơ đồ bố trí tấm trên mái, vẽ tay cũng được, có ghi hướng bắc nam và vùng bóng râm.
- Bảng tính công suất dựa trên hoá đơn nhà bạn, ghi rõ số giờ nắng giả định họ dùng.
- Danh sách việc phải làm trước khi lắp, ví dụ thay tôn, sửa tủ điện, và ai chịu phần đó.
- Báo giá tách hạng mục theo đúng kết quả khảo sát, không phải báo giá gói in sẵn.
Nơi nào gửi đủ năm thứ này là nơi đã khảo sát thật. Nơi nào chỉ gửi một con số kèm lời mời đặt cọc, hãy hỏi lại hoặc để sang một bên.
Cất tất cả vào một thư mục riêng trên điện thoại hoặc một túi hồ sơ, đặt tên theo từng đơn vị. Sau này, nếu chọn một nơi, ảnh khảo sát của họ sẽ là mốc để so với lúc nghiệm thu: tấm có đặt đúng vùng đã vẽ không, inverter có treo đúng chỗ đã bàn không, phần tôn được hứa thay đã thay chưa.
Câu hỏi thường gặp
Khảo sát lắp điện mặt trời có mất phí không?
Nhiều đơn vị lắp đặt khảo sát miễn phí hoặc trừ phí vào giá khi ký hợp đồng. Một số nơi thu phí khi phải đo đạc kỹ hoặc nhà ở xa. Hỏi rõ trước khi họ tới để khỏi bất ngờ, và hỏi phí đó có được trừ vào tổng tiền không.
Chủ nhà có nên leo lên mái cùng thợ khi khảo sát không?
Không nên nếu bạn không có dây an toàn, mũ, giày bám và người giữ thang. Mái tôn trơn, nóng và có chỗ yếu giữa các xà gồ. Hãy đứng dưới và xin thợ chụp ảnh, quay video những chỗ cần xem.
Khảo sát xong bao lâu thì nên có báo giá?
Thường trong vài ngày là hợp lý. Báo giá có kèm ảnh, sơ đồ bố trí và bảng tính công suất cần thời gian để làm. Báo giá đưa ra ngay tại cổng sau năm phút thường là gói in sẵn, chưa dựa vào nhà bạn.
Nhà có cây lớn đổ bóng thì có nên lắp điện mặt trời không?
Vẫn có thể lắp nếu phần mái không bị che đủ rộng, nhưng phải tính lại số tấm và cách đấu. Nhờ đơn vị khảo sát ghi rõ bóng râm theo giờ và đề xuất bố trí, đừng phủ kín mái chỉ vì báo giá nhiều tấm nghe lợi hơn.
Cần chuẩn bị gì trước khi thợ tới khảo sát?
Chuẩn bị vài tờ hoá đơn điện các tháng nóng và mát, chỉ lối lên mái, dọn chỗ quanh tủ điện. Ghi sẵn giờ nào nhà dùng điện nhiều và những thiết bị lớn. Có những thông tin này, buổi khảo sát sẽ ra kết quả sát hơn.