Bình phụ điện là thanh đốt điện đặt trong bồn máy nước nóng năng lượng mặt trời để đun thêm những ngày mưa rét; nó an toàn khi được thợ điện đấu bằng đường dây riêng có aptomat chống giật, vỏ máy nối dây tiếp địa, dây ngoài trời đi trong ống bảo vệ, công tắc đặt trong nhà có đèn báo, và chỉ bật một hai giờ trước giờ tắm thay vì bật cả ngày. Chủ nhà không tự đấu, nhưng nên biết đủ để nhìn ra chỗ thiếu và dùng cho đỡ tốn điện.
Ví dụ giả định: nhà bác Hùng ở một xã của Lào Cai (Yên Bái cũ), nhà hai tầng, bốn người, hai cụ trên bảy mươi. Mùa đông có những đợt mưa phùn nồm cả tuần không thấy nắng, máy nước nóng 180 lít chỉ âm ấm. Con trai về lắp thêm bình phụ điện, thợ đề nghị nối luôn vào ổ cắm trên sân thượng "cho nhanh". Bài này nói vì sao không nên, và cách làm đúng trông thế nào.
Bình phụ điện nằm ở đâu và vì sao cần cẩn thận gấp đôi bình nóng lạnh thường
Thanh đốt điện thường được cắm vào bồn máy qua một lỗ ở đầu bồn, ngâm trực tiếp trong nước. Đi kèm thường có một bộ ngắt nhiệt để tự tắt khi nước đủ nóng. Nghĩa là trên mái nhà có một thiết bị điện ngâm trong nước, phơi mưa nắng quanh năm, nối với đường ống kim loại chạy xuống tận nhà tắm nơi người ta đứng chân trần trên sàn ướt.
Bình nóng lạnh treo trong nhà tắm ít nhất còn được che mưa. Bình phụ trên mái thì đầu đấu dây chịu nắng mưa, gioăng hộp đấu lão hoá, dây đi ngoài trời bị nắng làm giòn vỏ. Thanh đốt sau vài năm có thể bị cặn bám, nứt lớp vỏ, rò điện vào nước. Khi đó, nếu không có aptomat chống giật, dòng rò có thể theo đường nước xuống vòi, người đang tắm là chỗ dòng điện tìm đường xuống đất.
Vì vậy, với bình phụ, hai thứ không được thiếu là bộ chống giật tự ngắt khi có dòng rò, và dây tiếp địa nối vỏ máy, bồn xuống đất. Đây không phải chuyện cẩn thận thừa, mà là chuẩn tối thiểu.
Cách đấu đúng trông như thế nào
Chủ nhà không cầm dây, nhưng nhìn bằng mắt được hết những điểm dưới đây. Dùng bảng để đối chiếu khi thợ điện làm xong:
| Hạng mục | Làm đúng | Dấu hiệu làm ẩu |
|---|---|---|
| Đường dây | Dây riêng từ tủ điện lên, tiết diện đủ cho công suất thanh đốt | Nối vào ổ cắm có sẵn trên sân thượng, dùng phích cắm |
| Bảo vệ | Aptomat chống giật riêng cho bình phụ, có nút thử | Chỉ có cầu dao thường hoặc cầu chì |
| Tiếp địa | Dây tiếp địa nối vỏ máy, bồn xuống cọc tiếp địa | Không có dây thứ ba, hoặc buộc dây vào ống nước |
| Dây ngoài trời | Luồn trong ống bảo vệ chịu nắng, kẹp gọn | Dây trần vắt trên mái, cọ vào mép tôn |
| Hộp đấu ở máy | Kín nước, có nắp, gioăng, đầu dây quay xuống | Quấn băng keo, hở trên đỉnh |
| Công tắc | Trong nhà, chỗ khô, có đèn báo hoặc hẹn giờ | Công tắc trên sân thượng ngoài trời |
Câu hỏi mẫu cho thợ điện: "Anh đi dây riêng từ tủ điện lên giúp em, có aptomat chống giật riêng không, dây tiếp địa nối vào đâu?", và "Công tắc em muốn đặt trong nhà có đèn báo, để biết đang bật hay tắt, được không anh?". Nếu được đề nghị nối vào ổ cắm có sẵn "cho nhanh" như nhà bác Hùng, từ chối thẳng.
Tốn bao nhiêu điện: tính bằng công suất và giờ bật
Thanh đốt bình phụ cho máy gia đình thường có công suất khoảng một tới một rưỡi kilôoát. Số điện tiêu thụ tính bằng kWh, tức kilôoát nhân với số giờ chạy. Ví dụ giả định: thanh đốt 1,5 kW chạy hai giờ mỗi tối là 3 kWh mỗi ngày; một đợt nồm mười ngày là khoảng 30 kWh. Nếu bật suốt từ sáng tới tối mười hai giờ, không có bộ ngắt nhiệt, con số có thể gấp sáu lần.
Thực tế bộ ngắt nhiệt sẽ tắt thanh đốt khi nước đã đạt nhiệt độ cài, nên không phải giờ nào cũng tốn đủ công suất. Nhưng bồn trên mái mất nhiệt ra trời lạnh suốt đêm, nên bật cả ngày nghĩa là đun đi đun lại phần nhiệt bị mất. Tiền điện cụ thể tuỳ biểu giá bậc thang hiện hành, xem bậc điện trên hoá đơn tháng của nhà mình để biết mỗi số điện thêm rơi vào bậc nào.
Cách dùng đỡ tốn mà thợ lâu năm hay dặn: chỉ bật bình phụ những ngày thật sự không có nắng; bật khoảng một hai giờ trước giờ tắm của nhà; tắt ngay khi người cuối tắm xong; ngày có nắng dù yếu cũng chờ tới đầu giờ chiều xem nước ấm tới đâu rồi mới quyết định bật. Một công tắc hẹn giờ cơ đặt trong nhà, giá chỉ khoảng vài trăm nghìn đồng (tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị), giúp khỏi quên tắt.
Những lúc tuyệt đối không bật bình phụ
Khi bồn chưa đầy nước. Ngay sau khi lắp, sau khi xả cặn, sau khi sửa ống, bồn có thể chưa đầy. Thanh đốt không ngập nước sẽ nóng đỏ và hỏng rất nhanh, có thể làm chảy gioăng. Chờ thấy ống thông hơi có nước nhỏ ra rồi mới bật.
Khi bồn nước lạnh hết nước hoặc mất nước máy. Nước trong máy vơi dần khi dùng mà không được cấp bù. Những hôm cúp nước, tắt bình phụ cho tới khi có nước lại.
Khi có giông sét. Thiết bị trên mái nối dây vào nhà là đường sét lan theo. Ngắt aptomat bình phụ khi trời giông.
Khi ống chân không đang bị vỡ. Ống vỡ là nước rò ra từ bồn, mực nước tụt. Khoá van cấp, tắt bình phụ, gọi thợ.
Khi có người thấy tê tay ở vòi. Tắt ngay aptomat bình phụ ở tủ điện, không ai dùng nước nóng nữa, gọi thợ điện tới kiểm. Nếu có người bị điện giật, không chạm trực tiếp vào người đó khi chưa ngắt điện, ngắt điện rồi gọi 115.
Nước giếng nhiều vôi: vì sao thanh đốt hỏng sớm và rò điện
Ở những vùng dùng nước giếng khoan nhiều vôi, ấm đun nước trong nhà đóng một lớp cặn trắng dày sau vài tháng. Thanh đốt bình phụ cũng vậy, thậm chí nặng hơn vì nó đun nước trong bồn liên tục nhiều giờ. Lớp cặn bám quanh thanh đốt giống một lớp áo cách nhiệt: nhiệt từ thanh đốt khó truyền ra nước, thanh đốt phải nóng hơn bình thường mới đun được nước, lớp vỏ kim loại của nó chịu nhiệt cao lâu ngày rồi nứt. Thanh đốt nứt vỏ là lúc dây điện trở bên trong tiếp xúc với nước, sinh dòng rò.
Dấu hiệu sớm mà nhà bác Hùng nhận ra: bật bình phụ hai giờ trước kia đủ nóng, giờ phải ba giờ; có tiếng lách tách, lục bục nhỏ trong bồn lúc bình phụ chạy; aptomat chống giật thỉnh thoảng nhảy mà không rõ lý do, nhất là những hôm trời ẩm. Ba dấu hiệu này cùng lúc nghĩa là nên gọi thợ kiểm thanh đốt, không bật lại aptomat liên tục cho "qua".
Ở vùng nước cứng, hỏi thợ khi lắp: "Nước nhà em là nước giếng nhiều vôi, thanh đốt có tháo ra vệ sinh được không, bao lâu nên kiểm một lần?" và "Có nên lắp lọc cặn trên đường nước vào máy không anh?". Việc tháo, vệ sinh, thay thanh đốt luôn do thợ làm sau khi đã ngắt điện, chủ nhà chỉ ghi lại dấu hiệu và hẹn lịch.
Hay làm và nên làm với bình phụ điện
Những thói quen dưới đây vừa tốn điện vừa rủi ro, gặp nhiều ở nhà có người già:
| Hay làm | Vì sao không ổn | Nên làm |
|---|---|---|
| Bật bình phụ cả mùa đông không tắt | Đun lại phần nhiệt mất ra trời đêm, tốn điện | Bật theo giờ, dùng công tắc hẹn giờ |
| Không bao giờ bấm thử aptomat chống giật | Bộ chống giật hỏng mà không biết | Mỗi tháng bấm nút thử một lần, thấy nhảy là tốt |
| Cài nhiệt độ thật cao cho "nóng lâu" | Nước quá nóng gây bỏng, đóng cặn nhanh | Để mức vừa đủ tắm, hỏi thợ chỉ chỗ chỉnh |
| Để người già tự bật tắt công tắc trên sân thượng | Leo cầu thang tối, sàn ướt, công tắc ngoài trời | Công tắc đặt trong nhà, có đèn báo |
| Thanh đốt hỏng thì đấu tạm cái khác | Sai công suất, sai cách đấu | Gọi thợ điện thay đúng loại, đúng cách |
Cái không cần mua: bộ điều khiển hiển thị nhiều chức năng cho nhà vài người, hay "bình phụ công suất lớn cho nóng nhanh". Công suất lớn hơn không làm tắm sướng hơn, chỉ làm dòng điện lớn hơn, dây và aptomat phải lớn theo.
Tự kiểm mỗi tháng trong mùa lạnh
Mỗi tháng một lần, ngày khô ráo: bấm nút thử trên aptomat chống giật của bình phụ. Aptomat nhảy xuống ngay là bộ chống giật còn làm việc, gạt lên lại. Bấm mà không nhảy thì tắt hẳn bình phụ, gọi thợ điện. Việc này chỉ mất mười giây, là việc chủ nhà được làm và nên làm.
Nhìn từ sân thượng (chỗ có lan can): ống luồn dây có bị nứt, bong kẹp không, hộp đấu ở máy có nắp đậy kín không, có vệt gỉ chảy từ hộp đấu xuống không. Trong nhà, để ý đèn báo công tắc: bật mà đèn không sáng, hoặc tắt mà nước vẫn nóng lên ngày không nắng, là có chuyện ở công tắc hay bộ ngắt nhiệt.
Ghi lại số ngày bật bình phụ trong tháng và số điện trên hoá đơn tháng đó so với tháng cùng kỳ. Ví dụ giả định, nhà bác Hùng ghi được mười hai ngày bật, mỗi ngày khoảng hai giờ; số điện tháng đó tăng chừng bốn chục số so với tháng trước. Con số khớp với phép tính là bình phụ đang chạy đúng; tăng vọt gấp mấy lần là nên nhờ thợ xem bộ ngắt nhiệt và kiểm cách dùng trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Bình phụ điện máy nước nóng năng lượng mặt trời có cần aptomat chống giật không?
Cần. Thanh đốt ngâm trong nước, đặt ngoài trời trên mái, nối với đường ống xuống nhà tắm. Aptomat chống giật tự ngắt khi có dòng rò, cùng dây tiếp địa nối vỏ máy, là chuẩn tối thiểu. Việc đấu do thợ điện làm.
Có được cắm bình phụ vào ổ cắm trên sân thượng không?
Không nên. Ổ cắm ngoài trời dễ ẩm, thường không có bảo vệ chống giật riêng, phích cắm dễ lỏng nóng. Bình phụ nên có đường dây riêng từ tủ điện, aptomat chống giật riêng và công tắc đặt trong nhà.
Bình phụ điện tốn bao nhiêu điện?
Tính bằng công suất nhân giờ chạy. Ví dụ giả định thanh đốt 1,5 kW chạy hai giờ là 3 kWh mỗi ngày. Tiền điện tuỳ biểu giá bậc thang hiện hành, xem trên hoá đơn để biết số điện thêm rơi vào bậc nào.
Nên bật bình phụ điện lúc nào?
Chỉ bật những ngày không có nắng, khoảng một hai giờ trước giờ tắm, tắt khi người cuối tắm xong. Không bật cả ngày. Công tắc hẹn giờ đặt trong nhà giúp khỏi quên tắt và đỡ tốn điện.
Khi nào không được bật bình phụ điện?
Không bật khi bồn chưa đầy nước, khi cúp nước, khi có giông sét, khi ống đang vỡ, và khi có người thấy tê tay ở vòi. Trường hợp tê tay thì ngắt aptomat ngay và gọi thợ điện kiểm tra.
Làm sao biết aptomat chống giật của bình phụ còn hoạt động?
Bấm nút thử trên aptomat mỗi tháng một lần. Aptomat nhảy ngay là còn hoạt động, gạt lên lại để dùng. Bấm mà không nhảy thì tắt bình phụ và gọi thợ điện, chưa dùng tới khi sửa xong.