Mái tôn và mái ngói đều lắp được máy nước nóng năng lượng mặt trời, nhưng máy không được đè lên tấm tôn hay viên ngói: chân máy phải bắt xuống xà gồ, cầu phong hoặc kèo, tải của bồn đầy nước phải được chia ra nhiều điểm đỡ, mọi lỗ vít và chỗ ống xuyên mái phải có gioăng và phụ kiện chống dột. Mái cũ, xà gồ mảnh hay mái cơi nới thì cần đơn vị khảo sát hoặc kỹ sư kết cấu xem trước; chủ nhà không nên tự kết luận mái chịu được.
Bài đi theo hai nhà giả định. Nhà thứ nhất là nhà cấp 4 mái tôn của cô Mai ở một xã của Đồng Tháp (Tiền Giang cũ), bốn người, xà gồ thép hộp làm mười năm trước. Nhà thứ hai là homestay sáu phòng mái ngói của anh Vũ ở một phường của Lâm Đồng, khí hậu mát quanh năm, khách tắm nước nóng cả sáng lẫn tối. Hai mái khác nhau, nhưng câu hỏi giống nhau: đặt lên có sao không, và làm sao để sau mùa mưa đầu không dột.
Một bồn đầy nước nặng bao nhiêu và dồn xuống đâu
Ví dụ giả định: máy 160 lít, bồn rỗng cộng khung và ống chừng năm sáu chục ký, đầy nước thêm khoảng một trăm sáu mươi ký, tổng cộng hơn hai trăm ký. Con số này không quá lớn nếu chia đều trên cả mái, nhưng máy đứng trên bốn chân nhỏ, mỗi chân là một điểm dồn lực. Nếu bốn chân đó đè lên tấm tôn ở giữa hai cây xà gồ, tôn sẽ võng xuống, nước đọng thành vũng quanh chân, rồi gỉ và dột.
Cách làm đúng ở mái tôn là đặt các thanh đỡ chạy ngang qua nhiều cây xà gồ, chân máy bắt lên thanh đỡ, thanh đỡ bắt xuống xà gồ. Lực khi đó chia ra sáu tám điểm thay vì bốn. Ở mái ngói, ngói chỉ là lớp lợp, chịu lực là li tô, cầu phong, kèo bên dưới; giá đỡ phải bắt vào đó qua các móc hoặc bát kim loại luồn dưới ngói.
Xà gồ thép hộp mỏng của nhà cấp 4 làm lâu năm hay bị gỉ ngầm từ bên trong, nhìn bên ngoài vẫn còn sơn. Nhà cô Mai là trường hợp nên mời người khảo sát nhìn từ dưới trần lên, gõ thử, xem khoảng cách các cây xà gồ, chứ không chỉ đứng trên mái ước lượng. Câu hỏi mẫu: "Anh xem giúp em xà gồ chỗ định đặt máy còn tốt không, có cần thêm thanh đỡ hay gia cố không, nếu cần thì hỏi ai tính?".
Mái tôn: bốn chỗ hay dột và cách thợ có nghề làm
Vít bắt ở lòng sóng. Nước mưa chảy dọc theo lòng sóng tôn. Vít bắt ở đó là ngâm trong nước mỗi trận mưa, gioăng nào cũng thua. Thợ có nghề bắt vít ở đỉnh sóng, nơi nước không đọng.
Vít không có gioăng hoặc siết quá tay. Vít bắn tôn đúng loại có long đen kèm gioăng cao su. Siết vừa tới lúc gioăng ép phẳng là đủ; siết quá làm gioăng toè ra, tôn lõm xuống thành chỗ đọng nước. Thiếu gioăng thì thường dột ngay sau mùa mưa đầu.
Ống xuyên mái chỉ trét keo. Ống nước nóng, ống cấp lạnh đi xuyên tôn xuống nhà là chỗ dột kinh điển. Trét keo quanh ống chỉ giữ được một hai mùa nắng, keo co ngót là hở. Cách bền là dùng phụ kiện chống thấm ống xuyên mái loại có đế cao su ôm sóng tôn, rồi mới thêm keo.
Mạt sắt khoan để lại trên tôn. Khoan tôn sinh mạt sắt nhỏ li ti. Mạt nằm lại trên mái, gặp mưa là gỉ, để lại chấm gỉ lan ra quanh chân máy chỉ sau vài tuần. Thợ cẩn thận quét sạch mạt sau khi khoan.
Mái ngói: gỡ ngói, bắt giá và đặt lại cho kín
Ở homestay của anh Vũ, mái ngói dốc, nhìn ra đồi thông, chủ nhà không muốn một bồn trụ to nằm chỏng chơ trên mái. Đơn vị lắp đề nghị loại tấm phẳng đặt sát theo mặt mái, bồn chứa để riêng bên dưới hoặc nằm thấp phía sau. Chọn loại máy là chuyện của bước chọn máy, nhưng khi đã chọn, cách lắp lên mái ngói đều đi theo một trình tự.
Thợ gỡ một số viên ngói ở các điểm đặt móc, bắt móc kim loại vào cầu phong hoặc kèo bên dưới, chừa phần móc vòng lên trên ngói để đỡ giá. Viên ngói đặt lại phải được mài hoặc cắt khe vừa đủ cho móc đi qua, để ngói vẫn nằm phẳng, chồng mí đúng như cũ. Ngói kênh lên vì móc cấn là chỗ nước tạt vào khi mưa gió.
Ngói rất dễ vỡ khi thợ đi lại. Thợ có nghề đặt ván lót để đi, giẫm vào phần ngói chồng mí phía dưới, mang sẵn vài viên ngói dự phòng cùng loại. Chủ nhà nên tìm sẵn ngói cùng mẫu trước khi thợ tới; nhà cũ nhiều năm, ngói cùng mẫu có khi không còn bán. Câu hỏi mẫu: "Anh đi trên mái ngói có lót ván không, vỡ ngói thì bên anh thay hay nhà em tự lo ngói?".
Chuyện ít ai để ý: chân máy chặn dòng nước và rác trên mái
Mái tôn, mái ngói thoát nước nhờ dòng chảy liền mạch từ nóc xuống máng. Khi đặt thanh đỡ nằm ngang mái, hay chân máy và khay đỡ ống nằm chắn ngang lòng sóng, chúng tạo thành một con đập nhỏ. Lá cây, bụi, phân chim bị nước cuốn xuống dồn lại phía trên con đập đó. Sau vài tháng, rác đọng thành một vệt, giữ ẩm cả mùa mưa, nước dềnh lên tràn qua mí tôn hoặc mí ngói và chảy vào trong. Chỗ dột lúc này không nằm ở lỗ vít, nên thợ tìm mãi không ra.
Thợ có nghề tránh chuyện này bằng cách cho thanh đỡ chạy dọc theo chiều dốc mái thay vì ngang khi kết cấu cho phép, hoặc kê thanh đỡ cao hơn mặt tôn một khoảng để nước và rác lọt qua bên dưới. Nhà có cây to cạnh mái như nhà cô Mai, trồng xoài sát hiên, nên tính chuyện cắt tỉa cành vươn lên mái trước khi lắp máy, vừa đỡ rác vừa đỡ bóng râm.
Tôn còn giãn nở theo nhiệt mỗi ngày: trưa nóng dài ra, đêm co lại. Vít bắt chân máy nếu chỉ giữ vào tấm tôn sẽ bị kéo qua kéo lại, lỗ vít mòn thành hình bầu dục sau vài năm, gioăng không còn ôm kín. Bắt xuyên xuống xà gồ thì phần lớn chuyển động của tấm tôn không kéo theo chân máy. Câu hỏi mẫu: "Thanh đỡ anh đặt ngang hay dọc mái, rác lá có lọt qua bên dưới được không?".
Hay làm và nên làm trên mái tôn, mái ngói
Các sai sót dưới đây đều không lộ ra ngay hôm lắp, mà lộ ra sau trận mưa lớn hay mùa gió đầu tiên:
| Hay làm | Vì sao hỏng | Nên làm |
|---|---|---|
| Đặt chân máy lên tấm tôn | Tôn võng, đọng nước, gỉ, dột | Bắt qua thanh đỡ xuống nhiều cây xà gồ |
| Đặt giá đè lên mặt ngói | Ngói nứt, xô lệch, nước lọt | Dùng móc bắt vào cầu phong hoặc kèo, đặt lại ngói đúng mí |
| Trét keo quanh ống xuyên mái | Keo co ngót sau vài mùa nắng | Phụ kiện chống thấm ống xuyên mái có đế cao su |
| Đi dây điện bình phụ qua lỗ ống nước | Dột vào đúng chỗ có điện | Dây đi riêng, lỗ riêng, có chống thấm |
| Để thợ trèo mái không dây an toàn vì mái thấp | Mái tôn trơn, ngói vỡ, ngã từ ba mét đã nguy hiểm | Dây an toàn, mũ, giày bám, người giữ thang |
Cái không cần làm: không cần thay cả mái chỉ để lắp máy nếu mái còn tốt; không cần đổ thêm một sàn bê tông nhỏ trên mái tôn "cho chắc", thêm tải nặng mà chưa ai tính. Chi phí thanh đỡ, vít có gioăng, phụ kiện ống xuyên mái thường chỉ vài trăm nghìn đồng tới hơn một triệu tuỳ mái; giá tham khảo, thay đổi theo thời điểm, khu vực và thiết bị.
Câu hỏi mẫu trước khi thợ khoan lỗ đầu tiên
Lỗ đã khoan trên mái thì không thể khoan lại cho khéo hơn. Mấy câu dưới đây nên hỏi khi thợ còn đứng dưới đất:
- "Anh định bắt chân máy vào xà gồ nào, có thêm thanh đỡ ngang không, mấy điểm bắt?"
- "Vít bên anh dùng có gioăng cao su không, bắt ở đỉnh sóng hay lòng sóng?"
- "Chỗ ống xuyên mái anh xử lý bằng gì, có phụ kiện chống thấm hay chỉ trét keo?"
- "Nếu sau mùa mưa đầu bị dột quanh chân máy thì bên anh bảo hành sửa không, trong bao lâu?"
- "Máy đầy nước nặng chừng bao nhiêu ký, có cần mời kỹ sư xem mái nhà em trước không?"
Câu thứ tư nên được ghi vào phiếu bảo hành hoặc giấy viết tay có chữ ký. Dột do lắp đặt hay lộ ra sau vài tháng, lúc đó có giấy tờ thì đỡ phải tranh cãi. Câu cuối không phải để làm khó thợ: thợ có nghề sẽ trả lời rõ con số, và tự nói khi nào cần người tính kết cấu.
Tự kiểm sau trận mưa lớn đầu tiên
Đừng lên mái kiểm. Mái tôn ướt cực kỳ trơn, mái ngói ướt dễ vỡ dưới chân. Kiểm từ bên dưới: sau trận mưa lớn đầu tiên, cầm đèn pin soi lên mặt dưới mái hoặc trần ngay dưới vị trí máy và dọc đường ống xuyên mái. Có vệt nước, giọt đọng, hay vệt ố mới thì chụp ảnh, ghi ngày, báo đơn vị lắp.
Ở nhà mái tôn không trần như nhà cô Mai, nhìn trực tiếp mặt dưới tôn quanh các điểm bắt vít: vít khô ráo, không có gỉ chảy thành vệt là ổn. Ở nhà mái ngói, nhìn trần gỗ hoặc tấm trần dưới vị trí giá đỡ, và hỏi khách ở phòng ngay dưới có nghe tiếng nước nhỏ giọt không.
Sau một mùa nắng, nhờ thợ khi có dịp lên mái nhìn lại gioăng vít và keo quanh ống: gioăng cao su ngoài nắng bị chai, nứt sau vài năm, thay sớm rẻ hơn sửa trần mục. Mỗi lần thợ lên, nhắc chuyện an toàn: không lên khi mái còn ướt, khi có gió, khi nắng trưa gắt, phải có dây an toàn neo vào điểm chắc, mũ và người giữ thang.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn có chịu được máy nước nóng năng lượng mặt trời không?
Phần lớn mái tôn còn tốt chịu được nếu chân máy bắt xuống xà gồ qua các thanh đỡ chia lực, không đặt đè lên tấm tôn. Mái cũ, xà gồ mảnh hoặc gỉ nên mời đơn vị khảo sát hoặc kỹ sư kết cấu xem trước khi lắp.
Vì sao lắp máy nước nóng xong mái tôn bị dột?
Thường do vít bắt ở lòng sóng, vít thiếu gioăng hoặc siết quá tay, hay ống xuyên mái chỉ được trét keo. Báo đơn vị lắp sửa trong thời gian bảo hành, và kiểm bằng cách soi mặt dưới mái sau trận mưa lớn.
Mái ngói lắp máy nước nóng năng lượng mặt trời được không?
Được, nhưng giá đỡ phải bắt vào cầu phong hoặc kèo qua các móc luồn dưới ngói, không đè lên mặt ngói. Ngói đặt lại phải nằm phẳng, đúng mí. Thợ cần lót ván để đi, tránh làm vỡ ngói.
Có nên trét keo quanh ống nước xuyên mái tôn không?
Keo chỉ nên là lớp phụ. Keo co ngót và nứt sau vài mùa nắng, nên chỗ ống xuyên mái cần phụ kiện chống thấm có đế cao su ôm theo sóng tôn. Hỏi thợ rõ cách xử lý trước khi khoan.
Máy nước nóng 160 lít đầy nước nặng bao nhiêu?
Ví dụ giả định, nước khoảng một trăm sáu mươi ký, cộng bồn, khung và ống chừng năm sáu chục ký, tổng hơn hai trăm ký dồn trên vài chân nhỏ. Con số thật tuỳ loại máy, hỏi đơn vị bán hàng để báo cho người khảo sát mái.
Sau khi lắp máy trên mái tôn cần kiểm gì?
Sau trận mưa lớn đầu tiên, soi đèn pin ở mặt dưới mái quanh chân máy và chỗ ống xuyên mái tìm vệt nước. Sau một mùa nắng, nhờ thợ nhìn lại gioăng vít và keo. Không tự lên mái khi mái ướt hoặc có gió.